İyulun 20-də Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi Məşğulluq Strategiyasının həyata keçirilməsinə dair 2026-2030-cu illər üçün Tədbirlər Planı çevik iş vaxtı rejimi modellərinin tətbiqini də nəzərdə tutur.
Medianews.az xəbər verir ki, plana uyğun olaraq çevik iş rejimi modellərinin tətbiqi üzrə beynəlxalq təcrübə araşdırılmalı, həmin modellərin tətbiqi ilə bağlı normativ hüquqi aktlar hazırlanmalı və yekunda çevik iş rejimi modelləri tətbiq edilməlidir.
Proqrama əsasən, bu işlərin həyata keçirilməsində əsas icraçı orqan Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyidir. Digər icraçı orqan kimi İqtisadiyyat Nazirliyi müəyyən edilib.
Bəs çevik iş rejimi nə deməkdir?
Çevik iş rejimi (ingiliscə flexible working arrangements) işçinin işini mütləq ənənəvi qaydada – həftənin beş günü, səhər saat 9-dan axşam 6-dək ofisdə yerinə yetirməsini tələb etməyən əmək təşkili modelidir. Bu sistemdə əsas məqsəd iş vaxtını, iş yerini və ya iş qrafikini işçinin və işəgötürənin razılığı əsasında daha çevik təşkil etməkdir.
Belə iş rejimi əmək məhsuldarlığını artırmaq, işçilərin şəxsi həyatı ilə peşə fəaliyyətini daha rahat uzlaşdırmaq, nəqliyyata sərf olunan vaxtı azaltmaq, əlilliyi olan şəxslərin, azyaşlı uşağı olan valideynlərin, tələbələrin və yaşlı işçilərin əmək bazarında iştirakını genişləndirmək üçün tətbiq edilir.
Çevik iş rejimi işçinin daha az işləməsi demək deyil. Əksər hallarda əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş iş saatlarının həcmi dəyişmir, yalnız həmin saatların necə və harada yerinə yetiriləcəyi fərqli olur.
Beynəlxalq təcrübədə hansı çevik iş rejimi modelləri var?
Dünyanın bir çox ölkəsində müxtəlif çevik məşğulluq formalarından istifadə olunur. Ən geniş yayılmış modellər aşağıdakılardır.
Çevik iş saatı (Flexitime). İşçi iş gününün başlanğıc və bitmə vaxtını müəyyən edilmiş çərçivə daxilində özü seçir. Məsələn, işə saat 07:00-da başlayıb 15:00-da və ya 10:00-da başlayıb 18:00-da bitirmək mümkündür. Bununla yanaşı, gün ərzində bütün əməkdaşların işdə olmasının tələb olunduğu "əsas iş saatları" da müəyyən edilə bilər.
Uzaqdan iş (Remote work). İşçi vəzifələrini ofisdən kənarda – evdən və ya internet bağlantısı olan istənilən yerdən yerinə yetirir. İnformasiya texnologiyaları, media, maliyyə, təhsil və konsaltinq kimi sahələrdə bu model geniş yayılıb.
Hibrid iş modeli (Hybrid work). İş vaxtının bir hissəsi ofisdə, digər hissəsi isə uzaqdan keçirilir. Məsələn, işçi həftədə iki gün ofisdə, üç gün isə evdən işləyir. Pandemiyadan sonra bu model bir çox şirkətlər üçün standart iş formasına çevrilib.
Sıxlaşdırılmış iş həftəsi (Compressed workweek). İşçi həftəlik norma saatlarını daha az iş günündə tamamlayır. Məsələn, 40 saatlıq iş həftəsi beş gün əvəzinə dörd gün ərzində yerinə yetirilir. Nəticədə işçi əlavə bir istirahət günü qazanır.
Natamam iş vaxtı (Part-time). İşçi tam iş vaxtından az saat işləyir. Bu model xüsusilə tələbələr, pensiya yaşına yaxın şəxslər və azyaşlı uşağı olan valideynlər arasında geniş yayılıb.
İş yerinin bölüşdürülməsi (Job sharing). Bir tam ştat üzrə vəzifəni iki və ya daha çox işçi bölüşür. Onlar iş saatlarını və məsuliyyətlərini öz aralarında razılaşdırırlar. Belə model əsasən yüksək ixtisas tələb edən vəzifələrdə tətbiq edilir.
Növbəli və fərdiləşdirilmiş qrafik. Müəssisənin fəaliyyət xüsusiyyətindən asılı olaraq işçilər müxtəlif növbələrdə və ya fərdi iş cədvəlləri əsasında çalışırlar. Xəstəxanalar, istehsal müəssisələri və xidmət sektorunda bu model geniş istifadə olunur.
Nəticəyə əsaslanan iş modeli. Bu sistemdə əsas meyar işçinin neçə saat işləməsi deyil, tapşırıqları vaxtında və keyfiyyətlə yerinə yetirməsidir. İş vaxtı üzərində nəzarət minimuma endirilir, diqqət nəticəyə yönəldilir.
Bu dəyişiklik Azərbaycana nə vəd edir?
Tədbirlər Planında konkret hansı çevik iş modellərinin tətbiq ediləcəyi açıqlanmayıb. Çünki əvvəlcə beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi, daha sonra müvafiq normativ hüquqi bazanın hazırlanması nəzərdə tutulur.
Bu isə o deməkdir ki, yaxın illərdə Azərbaycanın əmək qanunvericiliyində dəyişikliklər ediləcək, işəgötürənlə işçi arasında razılaşma əsasında yeni iş vaxtı modellərinin tətbiqinə hüquqi zəmin yaradılacaq.
Mütəxəssislərin fikrincə, çevik iş rejiminin düzgün tətbiqi əmək bazarının daha müasir tələblərə uyğunlaşmasına, işçi məmnuniyyətinin artmasına, işəgötürənlərin ixtisaslı kadrları cəlb etməsinə və regionlarda yaşayan insanların məşğulluq imkanlarının genişlənməsinə kömək edə bilər. Bununla yanaşı, belə sistemlərin səmərəli işləməsi üçün əmək hüquqlarının qorunması, iş vaxtının dəqiq uçotu və iş nəticələrinin obyektiv qiymətləndirilməsi mexanizmlərinin də təkmilləşdirilməsi vacib hesab olunur.
Dünyada çevik iş rejimi necə tətbiq olunur?
Çevik iş rejimi artıq dünyanın bir çox ölkəsində əmək bazarının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bununla yanaşı, tətbiq olunan modellər ölkələrin qanunvericiliyinə, iqtisadi xüsusiyyətlərinə və əmək bazarının tələblərinə görə fərqlənir.
Avropa İttifaqı
Avropa İttifaqında çevik iş rejiminin hüquqi əsasları həm iş vaxtına, həm də iş və ailə həyatının uzlaşdırılmasına dair direktivlərdə əksini tapıb. Birliyin qaydalarına əsasən, azyaşlı uşaqları olan valideynlər və qulluq göstərən şəxslər uzaqdan işləmək, çevik iş qrafiki və ya azaldılmış iş vaxtı kimi çevik iş formalarının tətbiqini işəgötürəndən tələb etmək hüququna malikdirlər. İşəgötürən belə müraciətlərə baxmalı və imtina edərsə, bunu əsaslandırmalıdır.
Bir çox Aİ ölkəsində hibrid iş modeli geniş yayılıb. Məsələn, Niderland və Finlandiyada işçilərin müəyyən günlərdə evdən işləməsi adi təcrübə sayılır. Almaniya və Fransada isə pandemiyadan sonra bir çox şirkət həftənin bir neçə gününü ofisdə, qalan hissəsini isə uzaqdan işləmək prinsipi ilə fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, Aİ qanunvericiliyi həftəlik orta iş vaxtının 48 saatı keçməməsini, minimum istirahət vaxtlarını və ödənişli məzuniyyət hüququnu da təmin edir.
ABŞ
ABŞ-da çevik iş qrafiki əsasən işəgötürənlə işçi arasında razılaşma əsasında tətbiq olunur. Federal qanunvericilik çevik iş cədvəllərini ayrıca tənzimləmir.
Ən geniş yayılmış modellər çevik başlanğıc və bitmə saatları (flexitime), tam uzaqdan iş, hibrid iş və dörd günlük iş həftəsidir. Xüsusilə informasiya texnologiyaları, maliyyə, marketinq və peşəkar xidmətlər sektorunda əməkdaşların iş vaxtını müəyyən çərçivədə özlərinin planlaşdırmasına imkan verilir. Bir çox şirkətdə işçilər gün ərzində müəyyən "əsas saatlarda" işdə olmalı, qalan vaxtı isə sərbəst planlaşdıra bilirlər.
Yaponiya
Uzun iş saatları ilə tanınan Yaponiya son illər daha çevik məşğulluq siyasətinə keçməyə çalışır.
2025-ci ilin payızından azyaşlı uşaqları olan işçilər üçün işəgötürənlər çevik iş imkanları təqdim etməlidirlər. Bu imkanlara işə başlama saatlarının dəyişdirilməsi, ay ərzində müəyyən sayda uzaqdan iş günü, qısaldılmış iş vaxtı və digər çevik modellər daxildir. İşçilər təklif olunan variantlardan birini seçə bilirlər.
Bundan əlavə, paytaxt Tokio şəhərinin rəhbərliyi dövlət qulluqçularının bir hissəsi üçün dörd günlük iş həftəsinin tətbiqinə başlayıb. Hökumət bu cür addımlarla iş və şəxsi həyat arasında tarazlığı yaxşılaşdırmağa, xüsusilə uşaqlı ailələrə əlavə imkanlar yaratmağa çalışır.
Türkiyə
Türkiyədə çevik iş formaları əsasən qanunvericilikdə nəzərdə tutulan natamam iş vaxtı, çağırış əsasında iş və uzaqdan iş institutları üzərində qurulub.
2021-ci ildə qəbul edilən "Uzaqdan iş qaydası"ndan sonra evdən işləmə modeli daha geniş tətbiq olunur. Xüsusilə informasiya texnologiyaları, bank sektoru, sığorta, media və çağrı mərkəzlərində çalışan əməkdaşların bir hissəsi hibrid və ya tam uzaqdan işləyir. Bir çox iri şirkətdə əməkdaşlar həftənin müəyyən günləri ofisdə, digər günləri isə evdən fəaliyyət göstərirlər.
Son illərdə Türkiyədə dörd günlük iş həftəsi və daha çevik iş qrafikləri ilə bağlı müzakirələr aparılsa da, bu model hələ ölkə üzrə ümumi qayda kimi qəbul edilməyib və əsasən ayrı-ayrı özəl şirkətlərdə pilot layihələr şəklində tətbiq olunur.
Toğrul Əli,
Medianews.az