Bir çox insan düşünür ki, bir neçə gün az yatmaq sadəcə yorğunluq, halsızlıq və ya gözaltı qaralmalarla nəticələnir. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, xroniki yuxusuzluq uzunmüddətli perspektivdə beynin quruluşuna və fəaliyyətinə ciddi zərər verə bilər.
Medianews.az xəbər verir ki, yuxu zamanı beyin maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları təmizləyir, vacib sinir əlaqələrini möhkəmləndirir, artıq və lazımsız neyron əlaqələrini isə aradan qaldırır. Bu proses öyrənmə, yaddaşın formalaşması və sinir sisteminin sağlam qalması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
"Beyin özünü yeyir" ifadəsi nəyi ifadə edir?
Bu ifadə heyvanlar üzərində aparılmış elmi tədqiqata əsaslanır. Araşdırma göstərib ki, xroniki yuxusuzluq zamanı beyni dəstəkləyən astrosit və mikroqliya hüceyrələri zədələnmiş və ya artıq hüceyrə hissələrini, eləcə də bəzi sinir əlaqələrini daha intensiv şəkildə parçalamağa başlayır. Əslində bu, normal şəraitdə də baş verən təbii prosesdir. Ancaq insan uzun müddət kifayət qədər yatmadıqda, bu mexanizm həddindən artıq aktivləşə bilər və zamanla sinir sistemində uzunmüddətli zədələnmələrə səbəb ola biləcək dəyişikliklər yarada bilər.
Gündə neçə saat yatmamaq risk yaradır?
Yuxu üzrə mütəxəssislərin əksəriyyəti hesab edir ki, sağlam yetkin insanın gündə orta hesabla 7-9 saat yatması lazımdır. Əgər insan davamlı olaraq 6 saatdan az yatırsa, diqqət, yaddaş və reaksiya sürəti nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyə bilər. Hətta cəmi bir gecə keyfiyyətsiz yuxu belə beynin fəaliyyətinə təsir göstərir.
Bu zaman diqqəti toplamaq çətinləşir, qısamüddətli yaddaş zəifləyir, reaksiya müddəti uzanır və tələsik qərar vermək ehtimalı artır. Bundan başqa, emosiyaları idarə etmək də çətinləşir. Bu səbəbdən yuxusuz gecədən sonra insanlar daha əsəbi, səbirsiz və narahat ola bilərlər. Bu dəyişikliklər adətən müvəqqəti olsa da, yuxusuzluq vərdiş halına gəldikdə mənfi təsirlər getdikcə yığılır.
Uzunmüddətli yuxusuzluq nələrə səbəb olur?
Elmi araşdırmalara görə, xroniki yuxusuzluq yalnız beyinə deyil, bütün orqanizmə təsir edir. Uzun müddət davam edən yuxu çatışmazlığı aşağıdakı problemlərlə əlaqələndirilir:
yüksək qan təzyiqi;
ürək-damar xəstəlikləri;
2-ci tip diabet;
piylənmə;
immun sisteminin zəifləməsi;
infeksiyalara daha tez yoluxma riski.
Araşdırmalar göstərir ki, yuxusuzluq hormonal tarazlığı da poza bilər. Nəticədə iştaha artır, toxluq hissi zəifləyir və bədən çəkisini nəzarətdə saxlamaq çətinləşir.
Psixi sağlamlığa da mənfi təsir edir
Kifayət qədər yuxu emosional tarazlığın qorunması üçün də vacibdir. Daim az yatan insanlarda əsəbilik, əhval dəyişikliyi, narahatlıq və stress daha çox müşahidə olunur. Xroniki yuxusuzluq isə depressiya əlamətlərinin yaranma riskini artırır, problemləri həll etmək və emosiyaları idarə etmək qabiliyyətini zəiflədir.
Dəri də yuxusuzluqdan zərər görür
Dərinin bərpası əsasən gecə saatlarında baş verir. Bu müddətdə kollagen sintezi artır, gün ərzində yaranmış mikrozədələr bərpa olunur və iltihabi proseslər azalır. Əgər bu regenerasiya prosesi müntəzəm baş verməzsə, dəri matlaşa, xırda qırışlar daha erkən yarana, elastikliyini itirə və kiçik zədələr daha gec sağala bilər.
Həftəsonu çox yatmaq itirilmiş yuxunu əvəz edirmi?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, həftəsonu daha uzun yatmaq yorğunluğu müəyyən qədər azalda və insanın özünü daha yaxşı hiss etməsinə kömək edə bilər. Lakin bu, xroniki yuxusuzluğun orqanizmə vurduğu zərəri tam aradan qaldırmır. Yuxunun yalnız müddəti deyil, keyfiyyəti də böyük əhəmiyyət daşıyır. Orqanizmin ən intensiv bərpası məhz dərin yuxu mərhələsində baş verir. Bu zaman böyümə hormonu aktiv ifraz olunur, immun sistemi güclənir və beyin gün ərzində toplanmış maddələr mübadiləsi tullantılarını daha effektiv şəkildə xaric edir.
İnsan kifayət qədər uzun müddət yataqda qalsa belə, tez-tez oyanırsa və ya dərin yuxu mərhələsi kifayət qədər olmursa, növbəti gün yenə də yorğun və taqətsiz hiss edə bilər. Bundan əvvəl aparılmış başqa bir araşdırma isə göstərib ki, gündəlik yuxu müddətini təxminən 80 dəqiqə azaldan böyüklər orta hesabla 2 kiloqrama yaxın çəki toplayır və gün ərzində daha çox oturaq həyat tərzi keçirirlər./Lent.az