Uzun illərdir yuxu orqanizmin dincəlməsi və beynin "təmizlənməsi" prosesi kimi qəbul edilir. Lakin alimlərin yeni araşdırması göstərir ki, yuxunun əsas funksiyası bundan daha mürəkkəb ola bilər. Tədqiqat müəllifləri hesab edirlər ki, yuxu beynin bərpa olunması, dəyişən şəraitə uyğunlaşması və fəaliyyətini sabit şəkildə davam etdirməsi üçün vacib mexanizmdir.
Medianews.az xəbər verir ki, meyvə milçəyindən tutmuş insana qədər ətraflı öyrənilmiş bütün canlılar hər gün zahirən istirahətə bənzəyən yuxu vəziyyətinə keçir. Lakin alimlərin fikrincə, bu proses sadəcə dincəlmək deyil, təxminən 86 milyard neyrondan ibarət beynin mürəkkəb sinir şəbəkələrinin qeyri-sabit vəziyyətə düşməsinin qarşısını alan mexanizmdir.
Yuxu beynin bərpa qabiliyyətini qoruyur
Müəlliflər bir-birinə bənzər görünən üç anlayışı fərqləndirirlər. Sabitlik sistemin kiçik dəyişikliklər zamanı öz vəziyyətini qorumasıdır. Dayanıqlılıq sistemin səs-küy, zədələnmə və digər mənfi təsirlərə baxmayaraq fəaliyyətini davam etdirməsidir. Ən vacib anlayış isə rezilyentlik, yəni zərbələri qəbul etdikdən sonra yenidən uyğunlaşmaq və funksiyalarını bərpa etmək bacarığıdır. Alimlərin fikrincə, yuxunun əsas vəzifəsi məhz bu xüsusiyyəti qorumaqdır.
Yuxunun iki əsas mərhələsi
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, yuxu iki əsas mərhələdən ibarətdir. Dərin yavaş yuxu (NREM) zamanı beyin aşağı tezlikli ritmlərlə işləyir. Bu mərhələdə sinir şəbəkələrinin quruluşu daha nizamlı olur və gün ərzində həddindən artıq güclənmiş neyron əlaqələri yenidən tarazlaşdırılır. Bu da sistemin həddindən artıq yüklənməsinin qarşısını alır. Sürətli göz hərəkətləri ilə müşayiət olunan REM mərhələsində isə əks proses baş verir. Beyin fəaliyyəti daha dinamik və çevik olur, neyron əlaqələri yenidən qurulur və beynin uyğunlaşma qabiliyyəti artır. Ən vacib proseslər yuxu mərhələləri arasında baş verə bilər Araşdırmada yuxunun mərhələləri arasındakı keçidlərə xüsusi diqqət yetirilir. Məhz bu keçidlər zamanı beyin metastabil adlandırılan vəziyyətə çatır. Bu vəziyyət beynin müxtəlif fəaliyyət rejimləri arasında sürətlə keçid etməsinə imkan verir. Alimlərin fikrincə, informasiyanın ən mühüm emalı da məhz bu keçid mərhələlərində baş verə bilər.
Dərin yuxuda beyin həm təmizlənir, həm də yenilənir
Dərin yuxu zamanı beynin qlimfatik sistemi daha fəal işləyir. Bu sistem hüceyrələr arasındakı boşluqları genişləndirərək maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan tullantıları, o cümlədən Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqələndirilən beta-amiloid zülalını xaric edir. Beləliklə, bu mərhələdə beyin həm zərərli maddələrdən təmizlənir, həm də sinir əlaqələrini yenidən təşkil edir.
Süni intellektlə oxşarlıqlar
Tədqiqatçılar insan beyni ilə süni neyron şəbəkələri arasında da oxşarlıq aparırlar. Onların sözlərinə görə, süni intellekt sistemləri ardıcıl öyrənmə zamanı əvvəlki məlumatları unutmaq və həddindən artıq yüklənmə kimi problemlərlə üzləşirlər. Belə sistemlərdə məlumatların oflayn emal olunduğu fasilələr müəyyən mənada "yuxu" rolunu oynayır və əvvəlki biliklərin qorunmasına kömək edir. Müəlliflər hesab edirlər ki, təkrar aktivləşmə və yenidən qurulma mərhələlərinin növbələşməsi gələcəkdə daha dayanıqlı süni intellekt sistemlərinin hazırlanmasına da töhfə verə bilər.
Alimlər bunun hələ nəzəri model olduğunu vurğulayırlar
Araşdırma müəllifləri bildirirlər ki, bu iş yeni eksperimental sübut deyil, mövcud elmi məlumatların ümumiləşdirilməsinə əsaslanan nəzəri icmaldır. Yuxu zamanı baş verən bir çox mexanizm hələ də fərziyyə səviyyəsində qalır. Bununla belə, alimlərin gəldiyi əsas nəticə belədir: yuxu sadəcə istirahət vaxtı deyil, beynin özünü bərpa etmək və gələcək dəyişikliklərə uyğunlaşmaq qabiliyyətini qoruduğu ən mürəkkəb proseslərdən biri ola bilər.