Azərbaycanın iki mərhum sənətçisinin - Əməkdar artist Cabir İmanov və Xalq artisti Rasim Balayevin çəkildikləri reklamlar hələ də dövr eləyir.
2025-ci il sentyabrın 29-da 49 yaşında vəfat edən Cabir İmanovun fotosunun yer aldığı reklam lövhələrini Bakıda metro stansiyalarında və küçədə yol qırağında görmək mümkündür. Həmin lövhələrdə “Slavyanskoye” süd məhsulları reklam olunur.
2026-cı il martın 29-da 77 yaşında dünyadan köçən Rasim Balayevin çəkildiyi reklam isə “Xəzər” TV-də efirə gedən “Komedixana” proqramında nümayiş olunur. Videoda “Rosko” ticarət nişanlı kolbasalar reklam edilir.
Aydın məsələdir ki, reklam yayımı müqavilə şərtlərinə uyğun həyata keçirilir və müqavilə şərtləri, öhdəliklər pozulmayıbsa, onda dünyadan köçmüş şəxsin yer aldığı reklamın nümayişinin davam etdirilməsində qanunsuzluq yoxdur. Çünki şərtlər, öhdəliklər pozulmayanda müqavilə nəzərdə tutulmuş müddətin sonunadək qüvvədə sayılır. Hüquqşünas Əkrəm Həsənovun Medianews.az-a dediyi kimi, reklama çəkilən insan müqavilə müddəti bitməmiş dünyasını dəyişibsə, amma müqavilə şərtlərində hər hansı pozuntu qeydə alınmayıbsa, tərəflər zamanında öhdəliklərini yerinə yetiribsə, məsələn, reklama çəkilənin zəhmət haqqı vaxtında verilibsə, onda həmin reklamın yayımının davam etdirilməsinə hüquqi maneə yoxdur.
Amma məsələnin etik tərəfi də var. Bir insanın sağlığında çəkildiyi reklamın onun ölümündən sonra da nümayiş olunması qəribə hisslər doğurur. Belə reklamlar dayandırılmalıdırmı? Dayandırılmalıdırsa, necə - yalnız etik prinsipləri əsas götürməklə, yoxsa qanunvericiliyə düzəlişin olunmasına da ehtiyac var?
Medianews.az-ın sualını cavablandıran Milli Məclisin deputatı Sahib Alıyev deyib ki, iki mərhum aktyorun çəkildiyi reklamların hələ də yayımlanması üç baxımdan qiymətləndirilməlidir: “Belə bir hərəkət qanuna uyğundurmu? Əgər aktyor bir neçə illik müqavilə bağlayıbsa və orada “ölüm-itim olacağı təqdirdə reklamın dayandırılacağı” öz əksini tapmayıbsa, şirkət həmin müddət bitənə qədər ondan istifadə edə bilər. Amma bu, etik, heç marketinq baxımından da düzgün addım sayıla bilməz.
Sonuncudan başlasaq, vəfat etmiş bir tanınmış şəxsin ekrandan və ya reklam bannerindən “bu kolbasanı yeyin” və ya “bu südü için” çağırışını etməsi, yumşaq desək, brend üçün antireklamdır.
Məncə, bunun etik prinsiplərə uyğun olmadığını da uzun-uzadı izah etməyə ehtiyac yoxdur. Belə bir reklam təəccüb və qıcıqdan başqa nə doğura bilər? Burada tanınmış şirkətlərin oxşar vəziyyətdə necə davrandıqları haqda dünya təcrübəsindən misallar çəkib vaxt almaq istəmirəm. Sadəcə onu deyim ki, həmin şirkətlərin bu cür davranışlarında, təbii ki, ictimai qınaq və ictimai boykot amilləri az rol oynamayıb. Amma mən bu fikirdəyəm ki, gələcəkdə belə halların təkrarlanmaması üçün “Reklam haqqında” qanuna “Reklamda çəkilmiş fiziki şəxs vəfat etdikdən sonra onun iştirakı ilə olan reklamların yayımı dərhal dayandırılmalıdır” bəndinin əlavə edilməsinə ehtiyac var.
Yeri gəlmişkən, bir çox ölkədə reklama çəkilən şəxs vəfat etdikdən sonra o reklamın gələcəkdə yayımlanıb-yayımlanmaması, yaxud da hansı şərtlər çərçivəsində yayımlanması qanunla tənzimlənir. Ancaq bir daha vurğulayıram ki, tanınmış brendlər əksər halda mənfi imic qazanmamaq üçün qanunun tələbini gözləmədən reklamı özləri yığışdırırlar”.
Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova isə Medianews.az-a bildirib ki, burada ciddi etik problem görmür: “Reklam ilk növbədə biznes münasibətidir və tərəflər arasında bağlanmış müqaviləyə əsaslanır. İnsan sağlığında öz razılığı ilə reklama çəkilib, bunun müqabilində qonorar alıb və müqavilə qüvvədə olduğu müddətdə həmin reklamın yayımlanması tam təbii haldır. Sonradan həmin şəxsin vəfat etməsi avtomatik olaraq o müqaviləni və ya reklam materialını mənəvi baxımdan qəbuledilməz vəziyyətə gətirmir.
Bu məsələyə emosiyalarla yox, məntiqlə yanaşmaq lazımdır. Şirkətlər tanınmış simaların iştirakı ilə reklam hazırlamaq üçün böyük maliyyə vəsaiti, vaxt və zəhmət sərf edir. Təkcə çəkiliş prosesi deyil, media planlaması, efir vaxtı, reklam lövhələri və digər xərclər də əvvəlcədən hesablanır. Reklamda rol alan şəxsin vəfat etməsinə görə bütün kampaniyanın dərhal dayandırılmasını tələb etmək nə biznes baxımından, nə də hüquqi baxımdan əsaslı görünür. Bu, şirkətin çəkdiyi xərclərin və zəhmətin boşa çıxması demək olardı”.
E.Akimova qeyd edib ki, etik məqamdan danışanda əsas meyar kimi reklamın məzmunu götürülməlidir: “Əgər reklam mərhumun xatirəsini aşağılayan, onu istehza obyektinə çevirən tərzdə və ya onun ölümündən sui-istifadə edilməsi formasında deyilsə, onda həmin reklamın yayımı qeyri-etik sayılmamalıdır. Əksinə, bu, reklama çəkilən sənətkarın sağlığında gördüyü peşə fəaliyyətinin bir hissəsidir.
Ona görə də bu məsələdə qanunvericiliyin dəyişdirilməsinə ehtiyac görmürəm. Mövcud hüquqi mexanizmlər kifayət qədər aydındır: müqavilə qüvvədədirsə və tərəflər öhdəliklərini yerinə yetiriblərsə, reklamın yayımının davam etməsi normaldır. Etik məqamı isə hər hadisədə ayrıca qiymətləndirmək lazımdır. Təkcə reklamda görünən şəxsin dünyadan köçməsi faktı həmin reklamı avtomatik olaraq qeyri-etik etmir”.
Marketinq üzrə mütəxəssis Müşfiq İsgəndərov Medianews.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, bu cür hallarda hadisələrə iki müstəvidən - hüquqi və mənəvi müstəvilərdən baxılır: “Qəzavü-qədərin hüquqi müqavilələrə salınması ehtimalı olmadığından yalnız müqavilənin son tarixi əsas götürülür. Ona görə burada hüquqi cəhətdən mübahisəli vəziyyət yoxdur.
Hüquq müstəvisində ikinci məsələ ondan ibarətdir ki, markalar reklama çəkdikləri şəxslərin vərəsələri ilə razılaşmaya gedirlər. Yəni reklama çəkdikləri şəxs vəfat edəndə həmin şəxsin vərəsələrindən, qanuni təmsilçilərindən əlavə icazə də alırlar. Bu bir növ o deməkdir ki, markalar təkcə maddi ekvivalentdə deyil, həm də mənəvi ekvivalentdə davranırlar.
Amma məsələnin başqa tərəfi də var. Marketinq insan beyninə təsir göstərmək mexanizminə hesablanıb. Reklam onu izləyənlərə empatik enerji ötürməyi bacarmalıdır ki, neyromarketinq, psixoloji faktor işə düşə bilsin. Əgər markalar görsələr ki, dünyadan köçmüş şəxsin obrazı artıq həmin faktoru doğurmur və əks effekt verir, onda reklam kampaniyasını dayandıra bilərlər.
Amma yenə də qeyd etmək istəyirəm ki, hüquqda, reklam qanunvericiliyinin tələblərində bu kimi vəziyyətləri neqativ qəbul etdirəcək müddəa yoxdur. Lakin insanları mənəvi empatiyaya dəvət edən, maddi dəyərdən çox sosial məsuliyyət, insanların yanında olma düşüncəsini aşılayan marketinq üçün öz reklamını dünyadan köçmüş şəxsin obrazı ilə davam etdirməsi ictimai baxımdan risk daşıyır, çünki insanlarla o marka arasında neqativ assosiasiya yarana bilər”.
Nailə Qasımova,
Medianews.az