İranda hakimiyyət iyerarxiyası 2026-cı ilin aprel ayında ABŞ və İsraillə yaşanan genişmiqyaslı hərbi münaqişə, eləcə də ali rəhbərin dəyişməsi fonunda görünməmiş hakimiyyət təmərküzləşməsi ilə xarakterizə olunur.
2026-cı ilin fevralında Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra dövlət idarəçiliyi tamamilə hərbi-teokratik ittifaqa çevrilib. Bu yeni sistemdə aparıcı rol İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) keçib. Hazırda ölkənin siyasi mənzərəsini bir neçə əsas qruplaşma və onların liderləri müəyyən edir.
- Ali rəhbərin qruplaşması (Beyt-e rəhbəri)
2026-cı il martın 8-də Ekspertlər Şurası tərəfindən tələsik şəkildə seçilən yeni rəhbər Müctəba Xameneidir. Mərhum Əli Xameneinin oğlu olan Müctəba onilliklər ərzində kölgədə qalaraq təhlükəsizlik aparatını və SEPAH ilə gizli əlaqələri kurasiya edib. Onun hakimiyyəti atasından fərqli olaraq dini legitimlikdən daha çox birbaşa hərbi dəstəkdən asılıdır ki, bu da İranı faktiki olaraq hərbi diktaturaya çevirir. Bu cinahda Əsgər Hicazi (ali rəhbərin ofisinin təhlükəsizlik xidmətinin rəhbəri) və hərbi müşavir qismində çıxış edən veteran komandirlər həlledici rol oynayırlar.
- SEPAH texnokratları və "praqmatik şahinlər"
Bu qrup qanunverici hakimiyyətə və nəhəng infrastruktur layihələri vasitəsilə iqtisadiyyatın böyük hissəsinə nəzarət edir. Lideri parlament sədri Məhəmməd-Baqer Qalibafdır. O, "effektiv idarəetmə" tərəfdarı olan və keçmişdə hərbi rütbə daşımış texnokratları təmsil edir. Qalibafın "Tərəqqi və ədalət koalisiyası" xarici düşmənlərə sərt hərbi cavab verilməsini dəstəkləsə də, rejimin daxildən çökməməsi üçün dövlət institutlarının qorunmasına və müəyyən iqtisadi manevrlərə üstünlük verir.
- "Paydari" cəbhəsi (ultramühafizəkarlar)
Qərb və regional rəqiblərlə hər hansı kompromisin əleyhinə olan bu qrup ən radikal cinahdır. İdeoloji lider Məhəmməd-Mehdi Mirbaqeri, siyasi iradəni təmsil edən isə SEPAH komandanı Əhməd Vahididir. Onlar hazırkı müharibəni "müqəddəs təmizlənmə" və dini dövlətin zəfəri kimi qəbul edirlər. Bu qrup təhlükəsizlik orqanlarına mütləq nəzarət edərək mülki hökumətin hər hansı de-eskalasiya və ya sülh təşəbbüslərini dərhal bloklayır.
- İslahatçı-modernist cinah
Prezident Məsud Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin təmsil olunduğu bu qrupun təsir imkanları 2026-cı ilin hərbi reallıqları şəraitində kəskin azalıb. Onlar ölkəni iqtisadi fəlakətdən xilas etmək üçün atəşkəs və diplomatiyaya qayıdışın vacibliyini müdafiə edirlər. Lakin strateji qərarlar ali rəhbərin ofisində və SEPAH qərargahında qəbul edildiyi üçün Pezeşkianın səlahiyyətləri məhduddur. Onun bütün qərarları hərbçilərin üstünlük təşkil etdiyi Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən süzgəcdən keçirilir.
- SEPAH-ın "dərin dövləti" və xüsusi xidmət orqanları
Bu, artıq yalnız hərbi struktur deyil, müstəqil siyasi və nəhəng iqtisadi subyektdir. Şuranın katibi Məhəmməd-Baqer Zülqədr bu gizli iyerarxiyada mərkəzi fiqurdur. SEPAH "Xatəm əl-Ənbiya" kimi holdinqlər və "bonyad" adlanan fondlar vasitəsilə ölkənin logistika, rabitə və energetika sektorunu tam inhisarda saxlayır. Müharibə dövründə onlar hökumətdən asılı olmayan "paralel kabinet" kimi fəaliyyət göstərir.
- Məhkəmə hakimiyyəti və Keşikçilər Şurası
Qulamhüseyn Möhsini-Ejei və Əlirza Ərafinin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bu institutlar rejimin hüquqi legitimliyini təmin edir. 2026-cı ilin başlanğıcında iqtisadi böhran səbəbindən artan daxili etirazların yatırılmasında məhkəmə sistemi ən sərt cəza mexanizmlərini tətbiq edir. Keşikçilər Şurası isə siyasi elitanın təmizlənməsində və yalnız sadiq kadrların hakimiyyətə buraxılmasında əsas alətdir.
Hazırkı konfiqurasiyada əsas qarşıdurma xətti dövlət sistemini qorumağa çalışan Qalibaf qrupu ilə ideoloji qələbəni hər şeydən üstün tutan Vahidi-Mirbageri tandemi arasından keçir. Prezident Pezeşkian isə bu mürəkkəb güc balansında yalnız beynəlxalq təmaslar üçün nəzərdə tutulmuş "diplomatik fasad" rolunu oynamağa məhkumdur.
Elçin Alıoğlu,
politoloq