Dünyanın müxtəlif ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da saxta dərmanların dövriyyəsi ilə bağlı narahatlıqlar vaxtaşırı gündəmə gəlir.
Ümumiyyətlə, saxta dərman dedikdə nə nəzərdə tutulur və bu məhsulların əsas xüsusiyyətləri hansılardır? Son illərdə saxta dərmanların aşkarlanması ilə bağlı hansı hallar qeydə alınıb? Saxta dərmanlar ölkəyə əsasən hansı yollarla gətirilir? Saxta dərmanların istifadəsi insan sağlamlığı üçün hansı riskləri yaradır?
Medianews.az-a açıqlamasında Milli Məclisin Səhiyyə komitəsinin sədr müavini Rəşad Mahmudov bildirib ki, dərman insan sağlamlığı ilə birbaşa əlaqəli məhsuldur və onun keyfiyyəti, təhlükəsizliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
R.Mahmudov vurğulayıb ki, ilk olaraq mövzunu tam anlamaq üçün iki fərqli kateqoriyanı - saxta dərmanlarla qeydə alınmamış dərmanları bir-birindən ayırmaq lazımdır: “Saxta dərmanlar qanuni qeydiyyatdan keçmiş və sertifikatlı məhsul kimi təqdim olunmuş məhsulun tərkibi və keyfiyyəti saxta olan formasıdır. Tərkibində aktiv maddənin olmaması, dozanın düzgün müəyyən edilməməsi və qeyri-peşəkar istehsal şəraiti bu dərmanları insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə mənbəyinə çevirir. Onların istifadəsi müalicəni təsirsiz edir və toksik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Qeydə alınmamış dərmanlar isə ölkənin səhiyyə orqanlarında rəsmi qeydiyyatdan keçməmiş preparatlardır. Onlar aktiv maddəyə malik ola bilsələr də, keyfiyyət yoxlamasından keçmədikləri üçün istifadəsi risklidir. Bəzən bu dərmanlar qeydiyyatdan keçəndə də bazarda geniş yayılmır. Bunun əsas səbəbləri iqtisadi baxımdan şirkətlər üçün rentabellik səviyyəsinin aşağı olması, dünya bazarında artan rəqabət, ölkədə satış potensialının məhdud olması və dərman idxalı üçün müraciətlərin zamanında edilməməsidir.
İqtisadi baxımdan rentabellik məsələsi olduqda, dərman şirkətləri yalnız gəlirli və bazarda kifayət qədər tələb olunan məhsulları gətirməyə üstünlük verirlər. Nəticədə bazarda bəzi dərman kateqoriyaları rəsmi şəkildə mövcud olmaya bilər. İnsanlar isə ehtiyac yarananda dərmanı əldə etmək üçün müxtəlif alternativ yolları, o cümlədən qeyri-rəsmi kanalları axtarmağa çalışırlar. Bu isə əlavə risklər yaradır və saxta dərmanların dövriyyəsini artırmaq potensialı daşıyır”.
Saxta və qeydə alınmamış dərmanların gətirilməsi yollarından danışarkən R.Mahmudov qeyd edib ki, onlayn apteklər və sosial media vasitəsilə birbaşa satış, qeyri-rəsmi idxal, həmçinin bəzi hallarda qanunsuz yerli istehsal halları mövcuddur: “Son illərdə aşkarlanan hallar göstərir ki, saxta dərmanlar daha çox antibiotiklər, hormon preparatları, ağrıkəsicilər və xərçəng dərmanları sahəsində müşahidə olunur. Azərbaycanda dərman vasitələrinin təhlükəsizliyi və effektivliyi üzərində dövlət nəzarətini həyata keçirən Səhiyyə Nazirliyinin tabeliyindəki Analitik Ekspertiza Mərkəzi tərəfindən bu dərmanlar bazardan çıxarılır və xəbərdarlıqlar verilir.
İnsan sağlamlığı üçün risklər ciddi və çoxşaxəlidir. Saxta dərmanların istifadəsi xəstəliyin müalicəsini təsirsiz edir, toksik və allergik reaksiyalara, orqan zədələnməsinə səbəb ola bilər. Antimikrob preparatlarda rezistentlik riski artaraq gələcəkdə müalicə imkanlarını çətinləşdirir.
Buna görə bazarın monitorinqi gücləndirilməli, qeydə alınmamış dərmanların idxalı və satışına dair prosedurlar təkmilləşdirilməli, cəmiyyət dərman təhlükəsizliyi barədə maarifləndirilməlidir. Eyni zamanda, iqtisadi və tənzimləmə aspektləri nəzərə alınaraq, dərmanların rəsmi qeydiyyata alınması təşviq edilməli və bazarda mövcudluq təmin edilməlidir. Bu tədbirlər həm insanların təhlükəsiz dərmanlarla təminatını gücləndirəcək, həm də dövlətin səhiyyə resurslarının səmərəli istifadəsinə zəmin yaradacaq. Ölkəmizdə bu istiqamətdə müəyyən işlər görülüb, görülür və gələcəkdə də davam etdiriləcək”.
Mövzu ilə bağlı Medianews.az saytı Səhiyyə Nazirliyi Analitik Ekspertiza Mərkəzinə də müraciət edib.
Mərkəzdən bildirilib ki, saxta dərman vasitəsi dedikdə mənşəyi, tərkibi, istehsalçısı və ya keyfiyyəti barədə yanlış təqdim edilən dərman məhsulları nəzərdə tutulur: “Belə məhsulların tərkibində göstərilən fəal təsiredici maddə ümumiyyətlə olmaya, normadan az və ya çox miqdarda ola, yaxud bəyan edilməyən digər maddələr mövcud ola bilər”.
Analitik Ekspertiza Mərkəzindən vurğulanıb ki, saxta dərmanların əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
- tərkibində göstərilən aktiv maddənin olmaması;
- aktiv maddənin normadan az və ya çox miqdarda olması;
- tərkibində normativ sənədlərdə və qablaşdırmada göstərilməyən maddələrin olması;
- saxta qablaşdırma, etiket və seriya nömrələrindən istifadə edilməsi;
- istehsalçı və ya mənşə ölkəsi barədə yanlış məlumatların göstərilməsi.
Mərkəzdən qeyd ediblər ki, Azərbaycanda dərman vasitələrinin ölkəyə idxalı, dövlət qeydiyyatı, keyfiyyətinə nəzarət və dövriyyəsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq ciddi şəkildə tənzimlənir: “Ölkəyə idxal edilən dərman vasitələri müvafiq nəzarət prosedurlarından keçir və onların keyfiyyət, təhlükəsizlik və effektivlik göstəricilərinə nəzarət olunur. Analitik Ekspertiza Mərkəzi dərman vasitələrinin qanuni dövriyyəsinə mütəmadi nəzarət tədbirləri həyata keçirir. Bununla yanaşı, daxil olan müraciətlər və aşkarlanan hər bir şübhəli hal qanunvericiliyin tələblərinə uyğun araşdırılır və zəruri tədbirlər görülür”.
Analitik Ekspertiza Mərkəzinin açıqlamasında dünya təcrübəsində saxta dərmanların dövriyyəyə daxil olması üçün ən çox istifadə olunan yollar da göstərilib:
- Qeydiyyatsız internet resursları və sosial şəbəkələr vasitəsilə qanunsuz satış;
- Poçt və kuryer göndərişləri ilə kiçik bağlamalar şəklində daşınma;
- Qaçaqmalçılıq yolu ilə gömrük nəzarətindən yayınaraq ölkəyə gətirilmə.
Bu səbəbdən vətəndaşlara dərman vasitələrini yalnız qanuni fəaliyyət göstərən aptek təşkilatlarından əldə etmələri tövsiyə olunur.
Qurumdan vurğulanıb ki, saxta dərman vasitələri pərakəndə və topdan satış əczaçılıq müəssisələrinin yoxlanılması zamanı, dərman vasitələrinin ekspertizası zamanı, həmçinin gömrük orqanları tərəfindən aşkar edilə bilər: “Laborator ekspertiza dərman vasitələrinin saxta olub-olmamasının aşkar edilməsinin əsas yollarındandır. Laborator ekspertiza zamanı saxta dərman vasitələrinin müəyyən edilməsi üçün nümunənin qablaşması, mövcud olduqda sənədləri yoxlanır. Növbəti mərhələdə sözügedən nümunənin keyfiyyət parametrləri araşdırılır. Keyfiyyət parametrləri Analitik Ekspertiza Mərkəzində nümunəyə dair normativ sənədlər mövcud olduqda həmin sənədlərə əsasən, mövcud olmadıqda farmakopeya məqalələrinin tələblərinə əsasən yoxlanır.
Saxta dərman vasitələrinin müəyyən edilməsi üçün Analitik Ekspertiza Mərkəzi ilə bir çox ölkələrin əczaçılıq sahəsində milli tənzimləyici qurumları arasında memorandum imzalanıb. Həmin memorandumlar əsasında xarici ölkələrin tənzimləyici qurumları ilə bu sahədə məlumat mübadiləsi aparılır, saxta və keyfiyyətsiz dərman vasitələri haqqında məlumatlar əldə edilir. Həmçinin Analitik Ekspertiza Mərkəzi əczaçılıq sahəsində bir çox beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq edərək, həmin qurumlardan daxil olan məlumatlar əsasında da dünyada dövriyyədə olan saxta dərman vasitələri haqqında məlumat əldə etmək imkanına malikdir”.
Analitik Ekspertiza Mərkəzindən qeyd edilib ki, saxta dərman vasitələrinin istifadəsi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Belə məhsullar:
müalicənin effektsiz olmasına;
xəstəliyin ağırlaşmasına və ya irəliləməsinə;
allergik reaksiyalara və zəhərlənmələrə;
qaraciyər, böyrək və digər orqanların zədələnməsinə;
ağır hallarda həyati təhlükə yaradan nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Saxta dərmanlardan qorunmaq üçün tövsiyələr isə belədir:
Dərman vasitələrini yalnız aptek təşkilatlarından əldə edin.
Qablaşdırmanın bütövlüyünü, istifadə müddətini və üzərindəki məlumatların düzgünlüyünü yoxlayın.
Həkim və ya əczaçı məsləhəti olmadan naməlum internet mənbələrindən dərman sifariş etməyin.
Dərman vasitəsinin görünüşü, qoxusu və ya təsiri ilə bağlı şübhə yarandıqda onun istifadəsini dayandırın və Analitik Ekspertiza Mərkəzinə müraciət edin.
Vətəndaşlar özəl tibb müəssisələri və aptek təşkilatları ilə bağlı qarşılaşdıqları hər hansı halla əlaqədar Analitik Ekspertiza Mərkəzinə müraciət edə bilərlər.
Mərkəzdən Medianews.az-a deyiblər ki, daxil olan müraciətlər əsasında araşdırma aparılır və zərurət yarandıqda qanunvericiliyə uyğun olaraq müvafiq nəzarət tədbirləri həyata keçirilir.
Nailə Qasımova,
Medianews.az
Qeyd: Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə və müsabiqə şərtlərinə uyğun olaraq “İctimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi” mövzusunda hazırlanıb.
