Jurnalist Kamal Əli İran ətrafında gərginliyi şərh edərək bu ölkənin parçalanma ehtimalından yazıb.
Medianews.az-ın məlumatına görə, müəllif qeyd edir ki, Azərbaycan ABŞ-ın İrana mümkün hərbi hücumu dalğasında baş verəcəklərə heç bir şəkildə təsir göstərə bilməz və dəqiq bitərəflik siyasətinə sadiq qalır: “Bakı nə anti-İran, nə də pro-İran fəaliyyətlərində iştirak etməyib və etməyəcək. Ətrafımızdakı təbliğatçılar nə qədər yalan danışsalar da, bu bir aksiomadır.
Lakin Azərbaycan cəmiyyəti İrandakı soydaşlarımızın – güneyli azərbaycanlıların gələcəyi ilə bağlı müzakirələrlə qaynayır. Dəqiq rəqəm yoxdur (15-40 milyon arası mübahisə edilir), lakin hətta ən minimal qiymətləndirmə belə çox böyükdür - Azərbaycan Respublikası əhalisindən xeyli çoxdur.
Mübahisə edənlərin fikirləri iki düşərgəyə bölünüb. Birinci tərəf bütün İranın azərbaycanlılara məxsus olması ideyasını yayır və bu nəzəriyyəni onunla izah edir ki, İran türkləri farslarla yanaşı dövləti qurmuş etnosdur, buna görə də bütün İran bizimdir. Buradan çıxan mesaj ondan ibarətdir ki, əgər bütün İran azərbaycanlılara məxsusdursa, o zaman hansısa möcüzəvi şəkildə dominant, yəni hakim etnos olmaq mümkündürsə, onun parçalanmasına niyə yardım etməliyik?
Burada bir izahata ehtiyac var. Soydaşlarımız təkcə tarixi Azərbaycan ostanlarına deyil, həm də ölkənin hər tərəfinə səpələniblər.
Bu nəzəriyyənin tərəfdarları əhalisinin əksəriyyəti digər millətlərdən ibarət olan bölgələrdə azərbaycanlıların hakimiyyətə gəlmə mexanizmini izah etmirlər. İranın kürd arealı, şərti olaraq “İran Kürdüstanı” adlandırılan bölgə, kürdlərin təsəvvürünə görə dörd İran əyalətini - Kürdüstan, Kirmanşah, Qərbi Azərbaycan və İlamı əhatə edir ki, buradakı kürd əhalisi 6-7 milyon nəfər və ya ölkə əhalisinin 7-9 faizini təşkil edir.
İran əhalisinin təxminən 2 faizi yığcam halda yaşayan ərəblərdən ibarətdir. Onlar bir milyon yarım nəfərdir və Xuzistan, İlam, Hörmüzqan, Buşəhr, Fars, Semnan, Kirman, Xorasan, Kirmanşah, Qum əyalətlərində məskunlaşıblar.
İranda həmçinin talışlar, bəluclar, lurlar, mazandaranlılar, bəxtiyarilər, türkmənlər və gilanlılar yaşayır. İran azərbaycanlılarının bu etnosları özlərinə tabe etməyə gücü çatmaz. Hər kəsin öz gələcək vizyonu var və heç bir etnos fars boyunduruğunu atıb, yerinə türk boyunduruğunu qəbul etmək niyyətində deyil. Paytaxt Tehranda əhalinin təxminən üçdə biri azərbaycanlılardır. Bu şəhərdə farsca bilmədən yaşamaq olar. Lakin üçdə bir - hələ yarısı belə deyil. Azərbaycanlılar paytaxtı necə nəzarətə götürə bilərlər? Buna görə də bütün İranı “bizim” Azərbaycan idarəçiliyinə götürmək ideyası tamamilə əsassız və utopik görünür.
Burada ideyanın mənşəyi haqqında danışmaq lazımdır. İran azərbaycanlılarının separatizmini qəbul etməmək... Türkiyədən qaynaqlanır. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan yanvar ayında ölkəsinin ABŞ-ın İrana hərbi müdaxiləsinə qarşı olduğunu bəyan etmişdi. Türk politoloqları bu mövqeyi belə izah edirlər ki, İranın dağılması kürd dövlətinin yaranmasına səbəb olacaq, bu isə türklər üçün ağrılı mövzudur; bu, qaçılmaz olaraq Türkiyədə yeni kürd terroru dalğasını qaldıracaq.
Bu, Türkiyənin milli maraqları çərçivəsində tamamilə əsaslandırılmış mövqedir. Lakin bu nöqtədə, hesab edirəm ki, iki qardaş dövlətin yolları ayrılır. Bakıdakı analitiklər nədənsə İrandakı Azərbaycan milli hərəkatı fəallarının rəyini soruşmurlar. Azərbaycanlıların milli müqəddəratını təyinetmə hərəkatının məlum və yeni olmayan faktı, fars imperiyasının qalıqları üzərində qurulacaq Azərbaycan dövlətinin dəfələrlə qaldırdığı bayrağı üzərindən sükutla keçilir. Bu bayraq Azərbaycan Respublikasının dövlət rəmzinə çox bənzəyir. Demək olar ki, eynidir.
Ehtimal olunur ki, ikinci müstəqil Azərbaycan dövləti yaradıldıqdan və dünya birliyində qəbul edildikdən sonra növbəti mərhələdə iki ölkə vahid Azərbaycanda birləşəcək. Bizim soydaşlarımız orada - Cənubda artıq bu barədə açıq danışırlar.
Gəlin biz Azərbaycan Respublikasında iki prinsipdən çıxış edək: İranda qan tökülməsinin əleyhinəyik, İran böhranının sülh yolu ilə, lakin bu ölkənin azərbaycanlı əhalisinin qanuni iradəsinin yerinə yetirilməsi ilə həllini istəyirik; İranın azərbaycanlı əhalisinin dinc yolla ayrılaraq milli dövlət qurması BMT prinsipinə uyğundur və İran-Amerika münaqişəsinin ədalətli sonluğudur”.
