Türkiyə ilə İsrail arasında guya qarşıdan gələn “qaçılmaz hərbi toqquşma” barədə səslənən proqnozlar bu gün həm regional, həm də beynəlxalq siyasi gündəmin sevilən mövzusuna çevrilib. Hər iki ölkənin siyasi ritorikasında sərt bəyanatlar, hədə və ittihamlar səslənsə də, hadisələrin arxasında dayanan real mənzərə tamamilə fərqlidir. Əslində bu, çoxdan köhnəlmiş bir geosiyasi oyun qaydasıdır – ictimaiyyət üçün gərginlik, kulisdə isə hesablanmış əməkdaşlıq.
Türkiyə və İsrail münasibətlərinə baxanda, bir paradoks dərhal gözə dəyir: iki ölkə bir-birini kəskin tənqid etsə də, nə iqtisadi, nə də təhlükəsizlik əlaqələrini qırmaq istəmir. Ankara üçün İsrail yüksək texnologiyalara, strateji bazarlara və enerji infrastrukturuna çıxış qapısıdır. İsrail üçünsə Türkiyə Aralıq dənizi ilə Asiya arasında unikal tranzit körpüsüdür. Bu qarşılıqlı maraqlar sistemində müharibə deyil, koordinasiya dominant anlayışdır.
Məsələn, iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi 9 milyard dollara yaxınlaşıb. İsrailin enerji, kənd təsərrüfatı və texnologiya sektorundan ixrac etdiyi malların mühüm hissəsi Türkiyə üzərindən daşınır. Türk sənayesi isə İsrailin mikroelektronika və müdafiə avadanlıqlarına çıxışını qoruyur. Hərbi ritorikaya baxmayaraq, iqtisadi mexanizm fasiləsiz işləyir.
Bölgədəki əsas kəsişmə nöqtələrindən biri Suriyadır. Rəsmi bəyanatlarda tərəflər bir-birini tənqid etsə də, real siyasətdə onların maraqları çox hallarda üst-üstə düşür. Ankara Suriyanın şimalında kürd separatizminin qarşısını almağa, Təl-Əviv isə İranın hərbi dayaqlarını zəiflətməyə çalışır. Hər iki məqsəd bir-birini tamamlayır. Buna görə də İsrail və Türkiyə hava məkanında, kəşfiyyat səviyyəsində və logistik təmaslarda dolayısı ilə razılaşdırılmış davranış sərgiləyir.
Bəzən bu koordinasiya açıq formada görünmür, amma nəticələrdən sezilir. Suriyanın şimalında baş verən əməliyyatlarda Türkiyə və İsrail qüvvələrinin qarşı-qarşıya gəlməməsi təsadüfi deyil. Bu, illərdir formalaşmış səssiz qaydanın təzahürüdür: hər kəs öz maraq dairəsində hərəkət edir, amma başqasının “qırmızı xətt”inə toxunmur.
Tarix göstərir ki, Ankara ilə Təl-Əviv arasında münasibətlər tez-tez siyasi fırtınalardan keçib, amma heç vaxt silahlı qarşıdurmaya çevrilməyib.
2010-cu ildəki “Mavi Marmara” insidenti zamanı diplomatik əlaqələr donduruldu, amma iqtisadi kanallar bağlanmadı. 2021-ci ildə Türkiyə prezidenti səfirin geri dönməsinə icazə verdi, ardınca enerji, turizm və kəşfiyyat xəttində əlaqələr bərpa olundu. Hər dəfə emosional partlayışdan sonra məntiqli sakitlik gəlir.
Bu model indi də işləyir: Ankara sərt ritorikadan istifadə etməklə həm daxili auditoriyaya mesaj verir, həm də regionda nüfuz uğrunda diplomatik manevr edir. İsrail isə bu ritorikanı siyasi teatrın bir hissəsi kimi qəbul edir və praktik sahədə münasibətləri qorumağa üstünlük verir.
Türkiyə və İsrailin münasibətlərində görünməyən, amma müəyyənedici oyunçu ABŞ-dır. Vaşinqtonun hər iki ölkə ilə münasibətləri NATO və Yaxın Şərq strategiyası çərçivəsində formalaşır. ABŞ üçün bu iki müttəfiqin toqquşması regionda nəzarəti itirmək demək olardı. Ona görə də Pentaqon və Dövlət Departamenti daim bu əlaqələrin minimal koordinasiyasını saxlayır.
ABŞ həm Ankara, həm də Təl-Əviv üçün “təhlükəsizlik lokomotivi” rolunu oynayır – bir tərəfdə F-16 və Patriot sistemləri, digərində isə yüksək səviyyəli kəşfiyyat dəstəyi. Belə şəraitdə real müharibə ssenarisi nə iqtisadi, nə də siyasi baxımdan məntiqli görünür.
Ritorikanın böyüməsində informasiya müharibəsinin də rolu az deyil. Yaxın Şərqdə hər bir bəyanat, xüsusilə İsrail-Türkiyə xəttindəki ritorika, həm daxili siyasət, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün ikiqat mənaya malikdir. Türkiyədə İsrailə qarşı sərt çıxışlar daxili elektoratın milli hisslərinə oynayır, İsraildə isə Türkiyəyə yönəlik ittihamlar hökumətin təhlükəsizlik siyasətini əsaslandırır.
Əslində bu, qarşılıqlı “kontrollu gərginlik”dir. Hər iki paytaxt bilir ki, emosional fondu yüksək saxlamaq xalq dəstəyini artırır, amma əməli səviyyədə bu gərginlik balanslı qalmalıdır.
Təcrübə göstərir ki, iqtisadi əlaqələr ən sərt siyasi dövrlərdə belə dayanmayıb. İsrailin enerji sahəsində artan investisiyaları, Türkiyənin müdafiə sənayesində İsrail texnologiyalarına çıxışı, iki ölkə arasında bir-birinə bağlı iqtisadi zəncirlər yaradır. Bu, artıq sadəcə ticarət deyil, qarşılıqlı asılılıq mexanizmidir.
Türkiyə Aralıq dənizi qaz layihələrində həlledici tranzit rolunu qorumaq istəyir. İsrail isə Ankaranı regionda sabit tərəfdaş kimi görür, çünki Türkiyə olmadan Şərqi Aralıq dənizi enerji logistikası tam mənada işləməz.
Bütün bu amilləri birləşdirəndə mənzərə aydın olur: Türkiyə və İsrail arasında müharibə ssenarisi siyasi teatrın bir hissəsidir, reallıqda isə bu münasibətlər strateji riyaziyyatla idarə olunur.
Hər iki dövlət eyni şeyi anlayır – Yaxın Şərqdə kim emosiyalarla yox, hesabla hərəkət edirsə, o, qalib gəlir. Türkiyə üçün əsas təhlükə İsrail deyil, Suriyanın parçalanmış strukturu və İranın ekspansiyasıdır. İsrail üçün də təhlükə Türkiyə deyil, regionda sabitliyin dağılmasıdır.
Odur ki, arxa səhnədə diplomatiya, logistika və kəşfiyyat əlaqələri davam edir, səhnənin önündə isə ictimai emosiya nümayişi oynanılır. Bu, müharibə deyil, balans oyunudur – və bu oyunun qalibi, hər zamankı kimi, ağlın soyuqluğu olacaq.
Elçin Alıoğlu,
politoloq
