Pekində keçirilən forumda (Çjunquantsun forumu - ZGC Forum) təqdim edilən "Neucyber" adlı beyin-kompüter interfeysi (BCI) qlobal texnologiya arenasında kartların yenidən paylanmasına səbəb olub.
Çini dövlət neyrotexnologiya şirkəti (Beijing Xinzhida Neurotechnology) tərəfindən tamamilə yerli imkanlarla hazırlanan bu implant meymunlar üzərində uğurla sınaqdan keçirilərək, heyvanın düşüncə gücü ilə robot qolunu hərəkət etdirməsini təmin edib. Bu hadisə neyrotexnologiya sahəsində ABŞ-ın və xüsusilə İlon Maskın “Neuralink” şirkətinin mütləq liderliyini ciddi şəkildə sual altına qoyur. Ekspertləri düşündürən ən böyük sual isə budur: Çin bu yarışda Maskı geridə qoya bilərmi?
Hazırkı mərhələdə İlon Maskın “Neuralink” layihəsi praktiki tətbiq baxımından hələ də bir addım öndə hesab olunur. Belə ki, “Neuralink” artıq insan sınaqlarına başlayıb və ilk pasiyent Noland Arbo beyninə yerləşdirilən çip vasitəsilə düşüncə gücü ilə kompüter siçanını idarə edir, virtual şahmat oynayır.
Çinin "Neucyber" layihəsi isə hələlik laboratoriya şəraitində, primatlar üzərində sınaqdan keçirilir və insan üzərində sınaqlar üçün tənzimləyici icazələrin alınması mərhələsindədir.
Buna baxmayaraq, texnoloji göstəricilər baxımından Çin aradakı uçurumu demək olar ki, tamamilə qapadıb. "Neucyber" 1000 kanallı yüksək ötürücülü siqnal oxuma qabiliyyətinə və beyinə zərər verməyən unikal çevik mikro-ipliklərə malikdir. Bu göstəricilər onun həm qəbul etdiyi məlumatın həcmi, həm də bioloji uyğunluq baxımından “Neuralink” ilə tam eyni liqada yarışdığını sübut edir.
Çinin bu amansız yarışda Maskı qabaqlamaq imkanlarını qiymətləndirərkən üç kritik faktoru nəzərə almaq lazımdır: bürokratik çeviklik, qlobal istehsalat gücü və dövlət resursları.
İlk növbədə, ABŞ-da fəaliyyət göstərən “Neuralink” layihəsi FDA (Qida və dərmana nəzarət agentliyi) kimi olduqca sərt və uzunmüddətli kliniki sınaq protokolları ilə mübarizə aparmaq məcburiyyətindədir. Bu tənzimləyici maneələr Maskın innovasiya sürətini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidir. Çində isə beyin-kompüter interfeysləri birbaşa Sənaye və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi tərəfindən "gələcəyin kritik milli texnologiyası" elan edildiyi üçün tibbi və texnoloji sınaqlar dövlət səviyyəsində sürətləndirilmiş yaşıl dəhlizlərlə təmin olunur. Bu bürokratik sərbəstlik Çinə insan sınaqları mərhələsinə keçdikdən sonra çox qısa zamanda kütləvi klinik məlumat toplamaq üstünlüyü qazandıracaq.
İkinci mühüm faktor Çinin unikal istehsalat ekosistemidir. Mask mikroçiplərin, sensorların və implantasiya robotlarının kütləvi istehsalı zamanı qlobal tədarük zənciri böhranları və yüksək xərclərlə qarşılaşa bildiyi halda, Çin dünyanın əsas istehsal mərkəzi kimi bu komponentləri daxili bazarda həm daha ucuz, həm də ağlasığmaz dərəcədə sürətlə istehsal etmək gücünə malikdir. Texnologiya tibbi tətbiq üçün tam təsdiqləndiyi an, Çin onu bir neçə ay ərzində minlərlə xəstəxanaya çatdıra bilər.
Nəhayət, maliyyə və strateji planlaşdırma baxımından “Neuralink” özəl investorlardan və Maskın şəxsi kapitalından asılı olan bir startap modelidir. Çinin neyrotexnologiya proqramı responds isə Pekin bələdiyyəsinin nəhəng fondları, dövlət elmi institutları və universitetlərin sinergiyası ilə limitsiz şəkildə maliyyələşdirilir. Bu, layihənin iqtisadi böhranlardan və ya birjalardakı dalğalanmalardan təsirlənmədən uzunmüddətli inkişafını təmin edir.
Hərçənd İlon Mask insan üzərində uğurlu sınaqlarla hələ ki birinciliyi əlində saxlayır, Çinin nümayiş etdirdiyi bu dövlət səviyyəli mobilizasiya neyrotexnologiya sahəsində ABŞ monopoliyasının sonuna yaxınlaşdığımızı göstərir. Qarşıdakı illərdə kiber-tibb və beyin-kompüter interfeysləri sahəsində Şərq və Qərb arasında reallaşacaq rəqabət, təkcə iflic xəstələrinin müalicəsində deyil, həm də süni intellektlə insan beyninin simbiozunda yeni bir mərhələnin başlanğıcı olacaq.
İbrahim Nəbioğlu
