Əfqanıstan-Pakistan sərhədindəki münaqişə sadəcə iki dövlət arasındakı sərhəd anlaşmazlığı deyil, bütün Cənubi Asiyanın sabitliyini sarsıdan çoxşaxəli böhrandır.
XIX əsrdə Britaniya imperiyası ilə Əfqanıstan arasında imzalanmış Durand xətti bu günə qədər mübahisə mövzusu olaraq qalır. Pakistanın yaranmasından sonra bu xəttin taleyi daha da mürəkkəbləşdi və Əfqanıstan onu heç vaxt tam legitim saymadı. Bu, iki ölkə arasında etimadsızlığın əsas tarixi kökünü təşkil edir.
SSRİ-nin 1979-cu ildə Əfqanıstana müdaxiləsi bölgədə geosiyasi balansı dəyişdi: Pakistan ABŞ və Qərbin müttəfiqi kimi mücahidlərin əsas dayağına çevrildi. Bu, İslamabadın regional güc mərkəzinə yüksəlməsinə səbəb olsa da, radikal qruplaşmaların formalaşması üçün münbit şərait yaratdı.
Talibanın hakimiyyətə gəlişi ilə münasibətlər yumşaldı, lakin sərhəd boyunca terror şəbəkələrinin güclənməsi Pakistan üçün yeni təhlükə mənbəyinə çevrildi.
2001-ci ildə ABŞ-nin müdaxiləsi Pakistanı ikili mövqeyə saldı: rəsmi olaraq Vaşinqtonun tərəfdaşı, lakin gizli şəkildə Talibanla əlaqələri qoruyan bir dövlət.
2000-ci illərdə Pakistan Talibanı qruplaşmasının meydana gəlməsi daxili siyasi motivlər, ideoloji yaxınlıq və sərhəd bölgələrində dövlət nəzarətinin zəifliyi ilə bağlı idi.
2010-2020-ci illərdə ABŞ, Pakistan, Taliban və TTP-nin hərbi əməliyyatları əsasən terrorla mübarizə, sərhəd nəzarəti və siyasi təsir uğrunda mübarizə məqsədi daşıyırdı.
2021-ci ildə Talibanın yenidən hakimiyyətə qayıtması Pakistan üçün ümid doğurdu: sərhədin sabitləşməsi, iqtisadi əməkdaşlıq və radikal qrupların zəifləməsi gözlənilirdi. Lakin bu gözləntilər doğrulmadı. Əksinə, sərhəd boyunca radikal qrupların güclənməsi, deportasiyalar, diplomatik ittihamlar və humanitar böhranlar münasibətləri sürətlə pozdu. Bu dövr, əslində, bugünkü açıq qarşıdurma üçün hazırlıq mərhələsi rolunu oynadı.
2025-2026-cı illərdə münaqişə artıq gizli müharibə mərhələsindən açıq qarşıdurmaya keçdi. Bunun səbəbi uzun illər yığılan etimadsızlıq, radikal qrupların güclənməsi və regional güclərin rəqabəti oldu. Pakistanın gözləntiləri boşa çıxdı, Taliban isə sərhəd siyasətində müstəqil və sərt mövqe tutdu.
Beləliklə, Əfqanıstan-Pakistan sərhədindəki böhran təkcə ikitərəfli problem deyil, həm də Cənubi Asiyanın sabitliyi üçün strateji təhlükədir. Əfqanıstan-Pakistan sərhədindəki münaqişə tarixi köklərə söykənən, lakin bu gün geosiyasi maraqlar, radikal qruplaşmalar və humanitar böhranla dərinləşən bir böhrandır.
2026-cı ilin yazında bu qarşıdurma artıq açıq müharibə mərhələsinə keçib və regionun gələcəyi üçün ciddi risklər yaradır.
Aydın Tağıyev