Cənubi Amerikanın şimalında, Karib dənizi sahilində yerləşən Venesuela zəngin təbii sərvətləri, mürəkkəb tarixi və ziddiyyətli siyasi inkişaf yolu ilə seçilən ölkələrdəndir. Son onilliklərdə Venesuelanın adı beynəlxalq gündəmdə daha çox dərin iqtisadi böhran, siyasi qarşıdurma və ABŞ-la kəskin münasibətləri fonunda hallanıb.
Tarixi inkişaf və dövlətin yaranması
Medianews.az bildirir ki, Venesuela ərazisində ispan işğalınadək müxtəlif yerli xalqlar — kariblər, aravaklar və digər tayfalar yaşayıb. 1498-ci ildə Xristofor Kolumbun bölgəyə gəlişindən sonra Venesuela İspaniya imperiyasının müstəmləkəsinə çevrilib.
Latın Amerikasında müstəqillik hərəkatlarının gücləndiyi XIX əsrin əvvəllərində Venesuela azadlıq mübarizəsinin əsas mərkəzlərindən biri olub. Milli qəhrəman Simon Bolivarın rəhbərliyi ilə ölkə 1811-ci ildə müstəqilliyini elan edib. Lakin bu dövlət davamlı olmayıb.
1821-ci ildə Venesuela Kolumbiya, Ekvador və Panama ilə birlikdə Böyük Kolumbiya Federasiyasının tərkibinə daxil edilib. Federasiyanın süqutundan sonra Venesuela 1830-cu ildə ayrıca müstəqil dövlət kimi formalaşıb. Bu tarix müasir Venesuela dövlətçiliyinin başlanğıcı hesab olunur.
Siyasi quruluş və idarəetmə
Venesuela prezident respublikasıdır. Prezident həm dövlət, həm də hökumət başçısıdır və geniş icra səlahiyyətlərinə malikdir. Qanunverici hakimiyyəti Milli Assambleya, məhkəmə hakimiyyətini isə Ali Məhkəmə təmsil edir.
Son illərdə hakimiyyət qolları arasında balans faktiki olaraq pozulub. Müxalifət və beynəlxalq qurumlar məhkəmə sisteminin və seçki institutlarının icra hakimiyyətindən asılı vəziyyətə düşdüyünü bildirirlər.
Neft faktoru və “Bolivarian xətt”
XX əsrin əvvəlində Venesuelada böyük neft yataqlarının aşkarlanması ölkəni qlobal enerji bazarının mühüm oyunçusuna çevirib. Neft gəlirləri uzun müddət dövlət büdcəsinin əsasını təşkil edib.
1999-cu ildə hakimiyyətə gələn Uqo Çaves ABŞ-dan siyasi və iqtisadi asılılığın azaldılmasını hədəfləyən “Bolivarian inqilabı” kursunu elan edib. Dövlət nəzarəti gücləndirilib, strateji sahələr milliləşdirilib, anti-imperialist ritorika siyasi diskursun əsas xəttinə çevrilib.
Venesuela–ABŞ qarşıdurmaları
Venesuela ilə ABŞ arasında münasibətlər xüsusilə Uqo Çavesin hakimiyyətə gəlişindən sonra kəskinləşib. Çaves Vaşinqtonu Latın Amerikasına müdaxilə etməkdə, rejim dəyişikliklərini təşviq etməkdə ittiham edirdi. ABŞ isə Venesuelada demokratiya, insan haqları və azad seçkilərlə bağlı ciddi problemlər olduğunu bildirirdi.
2002-ci ildə Çavesə qarşı baş vermiş və qısa sürən hərbi çevriliş cəhdini Venesuela rəhbərliyi ABŞ-la əlaqələndirib. Vaşinqton bu ittihamları rədd etsə də, hadisə qarşılıqlı etimadsızlığı daha da dərinləşdirib.
Çavesin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Nikolas Maduro dövründə qarşıdurma yeni mərhələyə keçib. ABŞ Maduronun legitimliyini tanımayıb, müxalifət lideri Xuan Quaidonu “müvəqqəti prezident” kimi qəbul edib və Venesuelaya qarşı sərt iqtisadi və maliyyə sanksiyaları tətbiq edib.
Rəsmi Karakas bu sanksiyaları “iqtisadi müharibə” adlandırıb və ölkədəki humanitar böhranın əsas səbəblərindən biri kimi təqdim edib. ABŞ isə sanksiyaların Venesuela hakimiyyətinə təzyiq vasitəsi olduğunu bildirib.
Əhali və demoqrafik vəziyyət
Venesuelanın əhalisi təxminən 28-29 milyon nəfərdir. İqtisadi böhran səbəbindən milyonlarla insan ölkəni tərk edib. Bu miqrasiya dalğası region ölkələrinə ciddi sosial yük yaradıb.
Əhalinin əsas hissəsini mestizolar, daha sonra Avropa mənşəlilər, Afrika mənşəli icmalar və yerli xalqlar təşkil edir. Ölkə yüksək urbanizasiya səviyyəsinə malikdir.
Dil və din
Venesuelanın rəsmi dili ispan dilidir. Bununla yanaşı, 30-dan çox yerli dil mövcuddur.
Əhalinin əksəriyyəti Roma-katolik xristianlarıdır. Son illərdə protestant icmaları sürətlə genişlənib. Yerli və Afrika mənşəli inanclar da dini mənzərənin mühüm hissəsidir.
Medianews.az son 25 ildəki Venesuela–ABŞ qarşıdurmalarının xronologiyasını təqdim edirik:
1999–2002: Çaves dövründə ilk gərginliklər
- 1999 – Uqo Çaves hakimiyyətə gəlir, “Bolivarian inqilabı” kursunu elan edir. ABŞ-la münasibətlər kəskinləşir; Çaves Vaşinqtonu Latın Amerikasına müdaxilə cəhdində ittiham edir.
- 2002 fevral – Qısaömürlü hərbi çevriliş cəhdi baş verir. Çaves bir neçə gün müddətinə hakimiyyətdən uzaqlaşdırılır. Rəsmi Karakas ABŞ-ı çevrilişdə iştirakda ittiham edir; Vaşinqton bu ittihamları rədd edir.
2003–2012: Enerji və diplomatiya gərginliyi
- ABŞ Venesuelanın neft şirkətlərinə və neft ixracına dair təzyiqləri artırır.
- Çaves hökuməti “anti-imperialist” xarici siyasət yürüdür, Latın Amerikasında ABŞ-ın təsir dairəsinə qarşı regional koalisiyalar formalaşdırır.
2013–2018: Maduro dövründə sanksiyalar və qarşıdurmanın dərinləşməsi
- 2013 – Çavesin ölümündən sonra Nikolas Maduro prezident olur. ABŞ və Avropa Venesuelada seçki prosesinin qeyri-şəffaf olduğunu bildirir.
- 2014–2017 – ABŞ Venesuelanın yüksək vəzifəli məmurlarına vizə məhdudiyyətləri və aktivlərin dondurulması kimi birbaşa sanksiyalar tətbiq edir.
- 2017 – ABŞ Maduronun hakimiyyətini “antidemokratik” adlandırır; bir sıra Latın Amerikası ölkələri də bu mövqeni dəstəkləyir.
2018–2019: Müxalifətin tanınması və sərt sanksiyalar
- 2018 – Maduro ikinci dəfə prezident seçkilərində qalib gəlir, ABŞ və Avropa nəticələri tanımır.
- 2019 yanvar – Xuan Quaidonu “müvəqqəti prezident” kimi tanıyan ABŞ, Maduronun legitimliyini rəsmən rədd edir.
- 2019–2020 – ABŞ Venesuelaya qarşı sərt iqtisadi sanksiyalar tətbiq edir:
- Neft ixracının bloklanması,
- Dövlət şirkətləri və maliyyə əməliyyatlarına məhdudiyyətlər,
- Xarici aktivlərin dondurulması.
- Eyni dövrdə Venesuela ABŞ-ı “iqtisadi müharibə” aparmaqda ittiham edir.
2021–2025: Dialoq cəhdləri və regional təsir
- ABŞ və Venesuela arasında məhdud diplomatik kanallar açılır; enerji bazarı və humanitar yardım məsələləri ilə bağlı bəzi dialoqlar baş tutur.
- Rusiya və Çin Venesuelaya dəstək verərək ABŞ-ın təzyiqlərinə alternativ yaradır.
- Region ölkələri (Kolumbiya, Braziliya, Meksika) ABŞ-Venesuela münasibətlərində vasitəçilik roluna çalışır.
2025–indiyədək: Qarşıdurmanın davam edən nəticələri
- Sanksiyalar, daxili iqtisadi çətinliklər və siyasi qeyri-sabitlik Venesuelada humanitar böhrana səbəb olub: yüksək inflyasiya, ərzaq və dərman qıtlığı, milyonlarla vətəndaşın miqrasiyası.
- ABŞ-Venesuela qarşıdurması həm Latın Amerikası, həm də qlobal siyasət üçün əhəmiyyətini qoruyur.
