Tehrandan gələn son açıqlamalar İran siyasi sistemindəki köhnə, amma çox mühüm bir sualı yenidən gündəmə gətirdi: İranı faktiki olaraq kim idarə edir?
Bir tərəfdən İran prezidenti Məsud Pezeşkian qonşu ölkələrə müraciət edərək bildirib ki, İran silahlı qüvvələri region dövlətlərinə bundan belə hücum etməyəcək və yalnız İran ərazisinə qarşı hücum olarsa, cavab veriləcək.
Digər tərəfdən isə İranın məhkəmə hakimiyyətinin rəhbəri Qulam Hüseyn Möhseni-Ejei tam fərqli mövqe səsləndirib. O deyib ki, regionda “düşmənin istifadəsinə verilmiş ərazilərə” qarşı hücumlar davam edəcək və bu strategiya artıq icra olunur.
Bu iki açıqlama arasında açıq ziddiyyət var.
Əslində bu ziddiyyət İran siyasi sisteminin mahiyyətindən qaynaqlanır. İran klassik prezident respublikası deyil. Ölkədə real siyasi güc müxtəlif institutlar arasında bölüşdürülüb və bu institutlar hər zaman eyni mövqedən çıxış etmir.
İranın hakimiyyət strukturu bir neçə paralel güc mərkəzindən ibarətdir:
• ali dini rəhbərlik
• SEPAH (İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu)
• prezident və hökumət aparatı
• təhlükəsizlik və məhkəmə strukturları
Bu sistemdə prezident daha çox diplomatik və iqtisadi siyasəti təmsil edir. Lakin regional hərbi strategiya və təhlükəsizlik məsələləri çox vaxt SEPAH tərəfindən müəyyən edilir.
Son illərdə İranın region siyasətinə baxanda bu model daha aydın görünür. Livan, Suriya, İraq və Yəməndə aparılan əməliyyatların böyük hissəsi birbaşa SEPAH-ın strategiyası ilə həyata keçirilir.
Bu səbəbdən prezidentin diplomatik mesajları ilə təhlükəsizlik strukturlarının bəyanatları bəzən bir-birinə zidd görünür.
Pezeşkianın “SEPAH öz təşəbbüsü ilə hərəkət edib” deməsi də əslində çox mühüm siyasi siqnaldır. Bu cümlə İran daxilində real qərar mexanizminin harada yerləşdiyini göstərir.
Başqa sözlə, İranın siyasi sistemi iki paralel xətt üzrə işləyir:
Birinci xətt diplomatik və siyasi xəttdir. Bu xətt region ölkələri ilə gərginliyi azaltmağa çalışır.
İkinci xətt isə hərbi-ideoloji xəttdir. Bu xətt İranın regional təsirini genişləndirmək strategiyasını davam etdirir.
Bu iki xətt arasında balans hər zaman sabit olmur. Bəzən biri üstünlük qazanır, bəzən digəri.
Tehrandan gələn son ziddiyyətli açıqlamalar da məhz bu sistemin nəticəsidir.
İranın siyasi modelini başa düşmək üçün bir sadə qaydanı yadda saxlamaq lazımdır:
İranı təkcə prezident idarə etmir.
Bu ölkədə real güc çox vaxt SEPAH və təhlükəsizlik aparatının əlində cəmlənir.
Məhz buna görə də Tehrandan bəzən bir-birinə zidd mesajlar eşidilir.
Bu ziddiyyət təsadüfi deyil.
Bu, İran siyasi sisteminin özüdür.
Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX