Moskvanın “Paşinyan problemi”
Ermənistanın son dövrlərdə apardığı xarici siyasət kursu onun geosiyasi reallıqlarla nə dərəcədə üz-üzə qaldığını açıq şəkildə göstərir. Emil Avdalianinin 9 aprel 2026-cı il tarixli “Russia to Armenia: Do as We Say” adlı məqaləsi məhz Nikol Paşinyanın Moskvaya səfəri fonunda bu reallıqları sərt və kompromisssiz şəkildə ortaya qoyur. Bu səfər formal diplomatik görüşdən daha çox, güc münasibətlərinin nümayişi və Moskvanın Yerevana ünvanladığı açıq mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.
Paşinyanın Vladimir Putinlə görüşü zamanı səslənən “choose us… or choose the European Union… You cannot choose both” fikri, yəni “ya bizi seç, ya da Avropa İttifaqını seç, hər ikisini eyni anda seçə bilməzsən” ifadəsi əslində Ermənistanın son illərdə yürütməyə çalışdığı balans siyasətinin iflasını simvolizə edir. Ermənistan rəhbərliyi bir tərəfdən Rusiya ilə ənənəvi təhlükəsizlik və iqtisadi bağları qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma xətti yürüdür. Lakin bu iki istiqamət bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir və Moskva artıq bu ziddiyyətə dözümlü yanaşmaq niyyətində olmadığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Məqalədə vurğulandığı kimi, “Armenia has few options to counter Russian pressure”, yəni “Ermənistanın Rusiyanın təzyiqinə qarşı qoyacaq çox az seçimi var”. Bu fikir Ermənistanın real geosiyasi vəziyyətini qısa və dəqiq şəkildə ifadə edir. Ölkə təhlükəsizlik baxımından Rusiyanın hərbi strukturlarına, iqtisadi baxımdan isə Rusiya bazarına və enerji resurslarına ciddi şəkildə bağlıdır. Bu asılılıq fonunda “çoxvektorlu siyasət” faktiki olaraq müstəqil strategiya deyil, məhdud manevr cəhdidir.
Rusiya bu asılılıqdan istifadə edərək təzyiq mexanizmlərini aktivləşdirir. Moskvanın Ermənistan məhsullarına qarşı “tighter requirements for Armenian imports”, yəni “Ermənistan idxalına daha sərt tələblər” tətbiq etməsi sadəcə texniki qərar deyil, siyasi mesajdır. Bu addım göstərir ki, Kreml iqtisadi alətləri geosiyasi təsir vasitəsi kimi sistemli şəkildə istifadə edir. Enerji qiymətləri, ticarət imkanları və miqrant axınları kimi faktorlar da bu təzyiq arsenalının ayrılmaz hissəsidir.
Digər tərəfdən, Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşması real alternativ kimi görünmür. Məqalədə qeyd olunduğu kimi, “the EU… has little to offer in terms of concrete steps”, yəni “Avropa İttifaqının konkret addımlar baxımından təklif edə biləcəyi çox az şey var”. Bu, o deməkdir ki, Aİ Ermənistan üçün nə hərbi təhlükəsizlik təmin edir, nə də yaxın perspektivdə üzvlük imkanı yaradır. Beləliklə, Qərb istiqaməti daha çox siyasi və simvolik xarakter daşıyır, lakin strateji boşluğu doldura bilmir.
Regional güc balansı da Ermənistanın mövqeyini zəiflədir. “the regional balance of power does not favor the Armenian state”, yəni “regional güc balansı Ermənistanın xeyrinə deyil” ifadəsi bu reallığı aydın şəkildə əks etdirir. Azərbaycan son illərdə hərbi və iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə güclənmiş, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığını dərinləşdirmişdir. İran isə müxtəlif daxili və xarici təzyiqlərlə üzləşir. Bu şəraitdə Ermənistanın manevr imkanları daha da daralır və o, getdikcə daha çox xarici güclərin təsir dairəsində hərəkət edən məhdud aktora çevrilir.
Moskvanın Ermənistanın daxili siyasətinə marağı da diqqət çəkir. Məqalədə qeyd olunan “to solve what it sees as the Pashinyan problem”, yəni “Paşinyan problemini həll etmək” ifadəsi Kremlin Paşinyana münasibətinin dəyişdiyini göstərir. Bu, Rusiyanın yalnız xarici siyasətdə deyil, həm də Ermənistanın daxili siyasi proseslərində təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışmasından xəbər verir. Seçkilər ərəfəsində bu təsirin daha da güclənməsi ehtimalı yüksəkdir.
Bütün bu proseslər Azərbaycan üçün sadəcə müşahidə edilən geosiyasi dinamika deyil, eyni zamanda strateji imkanlar məcmusudur. Ermənistanın zəifləyən mövqeyi və manevr imkanlarının məhdudlaşması Bakı üçün danışıqlarda daha sərt və nəticəyönümlü mövqe tutmaq imkanı yaradır. Azərbaycan artıq təşəbbüsü əlində saxlayan tərəf kimi çıxış edir və regional gündəliyin formalaşmasında daha aktiv rol oynayır.
Xüsusilə nəqliyyat və logistika layihələri baxımından yaranan yeni reallıq diqqətəlayiqdir. Ermənistanın əvvəlki illərdə bloklayıcı mövqedən çıxaraq tədricən uyğunlaşan tərəfə çevrilməsi Azərbaycanın regional layihələrdə liderliyini gücləndirir. Bu kontekstdə Zəngəzur istiqaməti və digər tranzit marşrutları təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi alətə çevrilir.
Eyni zamanda Azərbaycan Rusiya ilə münasibətlərdə balanslı xətt saxlayaraq öz strateji manevr imkanlarını qoruyur. Moskva ilə açıq qarşıdurmadan qaçmaq, lakin tam asılı vəziyyətə də düşməmək Bakının əsas üstünlüklərindən biridir. Bu yanaşma Azərbaycana həm Qərb, həm də region ölkələri ilə paralel əməkdaşlıq imkanları yaradır.
Türkiyə ilə strateji ittifaq isə bu mənzərədə həlledici rol oynayır. Ankara-Bakı xətti artıq regionda əsas güc mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bu tandem hərbi, siyasi və iqtisadi sahələrdə koordinasiyanı artıraraq Cənubi Qafqazda yeni güc balansı formalaşdırır.
Artıq Ermənistanın qarşısında duran məsələ seçim etmək deyil, seçim imkanının struktur şəkildə məhdud olmasıdır. Rusiya real güc və dərhal təsir vasitələrinə malikdir, Qərb isə daha çox perspektiv və siyasi dəstək təklif edir. Bu iki istiqamət arasında Ermənistanın müstəqil və davamlı strateji kurs müəyyən etməsi son dərəcə çətindir.
Paşinyanın Moskva səfəri bu reallığı bir daha təsdiqlədi. Ermənistan artıq regional və qlobal siyasətdə sərbəst oyunçu deyil, daha çox böyük güclərin təsir dairəsində hərəkət edən məhdud imkanlı aktordur. Azərbaycan isə əksinə, dəyişən geosiyasi şəraitdən istifadə edərək öz mövqeyini gücləndirən və regional oyunun qaydalarını müəyyən edən tərəflərdən birinə çevrilməkdədir.