ABŞ Prezidenti Donald Trampın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ünvanladığı dəvət məktubu – “Qəzza üzrə Sülh Şurası” təşəbbüsü – qlobal siyasətin yeni mərhələsini ifadə edir. Bu hadisə nə sadəcə protokol jestidir, nə də diplomatik nəzakət aktı.
O, beynəlxalq münasibətlərdə ideoloji, institusional və fəlsəfi transformasiyanın real göstəricisidir. Müasir dünyada universalizm zəifləyir, yerini selektiv və nəticəyönümlü diplomatiya tutur. Trampın məktubundakı personalist ritorika və liderlik vurğusu qlobal idarəetmənin “post-liberal realizm” adlandırılan yeni paradiqmasına uyğun gəlir - burada qaydalar yox, məsuliyyət daşıyan liderlər və çevik formatlar ön plana çıxır.
Azərbaycanın bu təşəbbüsə dəvət olunması sırf taktiki deyil, strateji hadisədir. Bu, dövlətimizin regional aktor statusundan qlobal sülh arxitekturasının iştirakçısına çevrilməsinin göstəricisidir. Bakı artıq uzun illərdir öz suverenliyini bərpa etmiş, beynəlxalq hüququ praqmatik alətə çevirmiş, postmünaqişə dövrünü idarəetmə və reinteqrasiya modeli kimi təqdim etmişdir.
Məzkur hal Maks Veberin “rasional hakimiyyət” konsepsiyasını praktik səviyyədə həyata keçirən dövlət nümunəsidir. Azərbaycan öz legitimliyini formal deyil, real nəticələr üzərində qurub – bu isə qlobal sistemdə etibarlı tərəfdaş statusunun əsas şərtidir.
Sülh Şurası ideyası beynəlxalq münasibətlərdə klassik liberal internasionalizmin böhranını açıq şəkildə göstərir. İndi dövlətlər üçün əsas meyar, İmmaneil Kantın “əbədi sülh” idealından çox, Reymond Aron və Hans Morqentau kimi realistlərin təklif etdiyi praqmatik yanaşmadır. Sülh artıq mücərrəd ideal deyil, idarəetmə texnologiyasıdır.
Bəhs olunan formatda diplomatiya normativ ritorikanın yox, siyasi məsuliyyətin sahəsinə çevrilir. Trampın təşəbbüsü bunun simvoludur - məqsəd deklarativ sülh çağırışları yox, real idarəetmə mexanizmləridir.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının struktur böhranı bu dəyişimin əsas katalizatorudur. Veto hüququ balans alətindən blokaj mexanizminə çevrilib, beynəlxalq hüququn tətbiqi siyasi iradədən və qüvvələr nisbətindən asılı hala gəlib. Antonio Qramşinin dediyi kimi, “köhnə dünya ölür, yeni isə doğulmaq üçün ağrılar keçirir” – indi qlobal sistem məhz bu keçid mərhələsindədir.
Qramşinin “geosiyasi hegemonluq” anlayışı bu prosesi izah etmək üçün ideal çərçivədir: hegemonluq artıq hərbi gücdən çox intellektual və institusional təsirə əsaslanır.
Azərbaycanın bu formatda iştirakı həm də regional və qlobal siyasət fəlsəfəsinin sintezidir. Bakı son illərdə suverenliyini qorumaqla yanaşı, postmünaqişə bərpası, mina təmizlənməsi, reinteqrasiya və sosial inkişaf sahəsində praktiki model yaradıb.
Bu, Cozef Nayın “yumşaq güc” (soft power) konsepsiyasının ən konkret təzahürlərindən biridir: güc təkcə zor vasitəsilə deyil, nümunə və idarəetmə qabiliyyəti ilə formalaşır. Qəzza kimi mürəkkəb böhran zonalarında bu cür təcrübə bənzərsiz praktik dəyərə malikdir.
Tramp administrasiyası üçün Azərbaycan real balans siyasətinin təcəssümüdür. ABŞ üçün Bakı ideoloji ekstremizmdən uzaq, rasional və sabit tərəfdaşdır.
Münasibətlər enerji təhlükəsizliyi, logistika sabitliyi və Avrasiya məkanında siyasi balans üzərində qurulub. Bu, Zbiqnev Bjezinskinin “Böyük şahmat lövhəsi”ndə irəli sürdüyü ideyanın yeni versiyasıdır - kiçik və orta güclər yalnız hərbi və iqtisadi resurslarla deyil, koordinasiya və sabitlik qabiliyyəti ilə geosiyasi çəkilərini artırırlar.
Sülh Şurası hələ institusional baxımdan formalaşmayıb: onun hüquqi subyektliyi, sabit orqanları və nizamnaməsi yoxdur. Amma bu, zəiflik yox, potensialdır.
Olay beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində “soft institutionalism” modelinə uyğundur: burada formal öhdəliklərdən çox reputasiya, qarşılıqlı etimad və çeviklik əsas rol oynayır. Tarixi presedentlər – G7, ATƏT və Helsinki prosesi – göstərir ki, bir çox sabit mexanizmlər məhz belə qeyri-rəsmi formatlardan doğub.
Azərbaycanın bu təşəbbüsdə iştirakı təkcə simvolik deyil, intellektual və strateji kapitalın nümayişidir. Bu, beynəlxalq sistemin yeni mərhələsində təsirin yalnız formal statusla deyil, həm də proseslərin dizayn mərhələsində iştirak qabiliyyəti ilə ölçüldüyü bir yanaşmadır. Azərbaycan artıq müşahidəçi deyil, qaydaformalaşdıran tərəfdir.
Sülh Şurası ideyası, bir mənada, Karl Popperin “açıq cəmiyyət” konsepsiyasının geosiyasi ekvivalenti kimi də dəyərləndirilə bilər. Burada institutların sərt strukturu yox, çevik qarşılıqlı əlaqə mexanizmi əsasdır.
Azərbaycan kimi dövlətlər bu sistemdə “rasyonal azadlıq” fəlsəfəsini təmsil edirlər – yəni, qaydalara deyil, nəticəyə əsaslanan məsuliyyətli iştirak.
Beləliklə, “Qəzza üzrə Sülh Şurası” beynəlxalq münasibətlərin yeni laboratoriyasıdır – burada sınaqdan keçirilən əsas ideya effektivlikdir. Trampın dəvəti Bakıya yönəlmiş bir tərif yox, qlobal reallığın qəbuludur: Azərbaycan artıq yeni beynəlxalq nizamın fəlsəfi, siyasi və praktiki memarlarından biridir.
Yaşananlar qlobal sistemin gələcəyinə yönəlmiş strateji və tarixi addımdır – və həmin gələcək artıq Bakının masasında dizayn olunur.
Elçin Alıoğlu,
politoloq
