Azərbaycanda doğum statistikası narahatedici bir istiqamətə götürüb. 2011-ci ildə 176 min uşaq dünyaya gəlirdisə, bu rəqəm 2024-cü ildə 102 minə düşüb. 2025-ci ilin proqnozu 95 min civarındadır. Bu, müstəqillik illərinin ən aşağı göstəricisidir. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, 1991-ci ildə 190 min uşaq doğulmuşdu. fərdi otuz ildə doğum sayı demək olar ki, yarıya enib.
Medianews.az xəbər verir ki, iqtisadçı Akif Nəsirli Globalinfo.az-a bu azalmanın arxasında bir neçə səbəb göstərilib.
Gənclər gec ailə qurur, mənzil və kirayə problemi həll olunmamışdır, şəhər həyatı çoxuşaqlı ailə modelini getdikcə çətinləşdirir. Üstəlik bu gün uşaq doğan nəsil 1990-cı illərin sonu, 2000-ci illərin əvvəlində anadan olanlardır. O dövrdə doğuş aşağı idi, ona görə potensial anaların sayı özü də azdır. Bütün bunlar üst-üstə gəlir və nəticəni ağır edir.
Bu mənzərəyə bir də dövlət yenidən əlavə olunur. Azərbaycanda universal uşaqpulu sistemi yoxdur. Sovetdən sonra 2006-cı ildə uşaqpulu alındı, yalnız aztəminatlı ailələrə idarəyə kömək gəldi. idarə "uşaq doğdun, dövlət hər ay dəstək verir" anlayışı mövcud deyil. Bakıda bir uşaq paltar, bağça, dərman, qidalanma və s. 300-400 manatdan başlayır. Orta maaşın 1000 manat olduğu mühitdə ikinci, üçüncü uşağa qərar vermək ciddi bir cəsarət tələb edir. Belə şəraitdə ailə öz-özünə hesab edir və "bir uşaqla əlaqə" mövcuddur.
Dövlət bu problemi həll edə bilərmi? Büdcə rejimi - bəli. Hər yeni doğulan uşağa aylıq 150 manata, bu büdcəyə zərər verilməz bir yük olardı.
Ölkədə 0-18 yaş arası təxminən 2.6 milyon uşaq var. Hər bir ödəniş 150 manat versək, bu, ildə 4.68 milyard manat edir. 2025-ci ilin dövlət büdcəsi 48,4 milyard manat bu məbləğin təxminən 10%-nə bərabərdir.
Amma əgər sistem yalnız yeni doğulanlara və ya məncə, 3 yaşa qədər uşaqlara tətbiq edilsə, yük xeyli azalar. Hər il təxminən 95 dəqiqə uşaq doğulur. Onlara 3 yaşa qədər aylıq dövlət səviyyəsində 150 manat verilsə, eyni anda sistemdə maksimum 285 min uşaq olar və illik xərc 513 milyon manata düşər - büdcənin 1%-dən bir qədər çox..
Üstəlik bu pul iqtisadiyyatın içində qalır - ailələr onu istehlaka yönəldir, bu da daxili tələbi artırır.
Rusiya, Türkiyə, qazanc və Macarıstan göstərir ki, düzgün qurulmuş uşaqpulu və analıq kapitalı mexanizmi doğumu 10-20 faiz artıra bilir. Azərbaycanda da yerdə addım atılsa, 95 min olan doğum sayının108-110 minə qalxması real görünür.
Əlbəttə, uşaqpulu tək başına demoqrafik problemi həll etmir. Mənzil, bağça təmir, qadının iş-güc balansı, tibb dəstəyi - bunlar da paralel olaraq müzakirə. 150 manat uşaqpulu verib, amma kirayə 500 manat olsa, ailə yenə üçüncü uşaqdan imtina edəcək. Lakin uşaqpulunun psixoloji zərərini də azaltmaq olmaz. Dövlət "uşağın yanında olacam" mesajı verərkən ailə özünü daha çox güvəndə hiss edir. Bu güvən hiss etmək qərarı vermə prosesini dəyişir.
Hökumətin indiyə kimi "sui-istifadə riski" və "büdcə yuxu" arqumentlərini önə çəkməsi başa düşüləndir. Lakin doğum sayı 26 ilin ən aşağı həddindədirsə, bu arqumentlər artıq yetərli cavab ola bilməz. Çünki bu tendensiya davam etsə, 15 ildən sonra məktəbdə oxuyan ordu, 20 ildən sonra və iqtisadiyyat üçün işçi qüvvəsi əldə etmək ciddi problemə çevriləcək. Demoqrafik göstəricinin qiyməti, uzun müddət, uşaq pulunun qiymətindən xeyli baha oturacaq.