XXI əsrdə müharibələr artıq təkcə tank və raketlərlə aparılmır. Bu müharibələr ideologiya, psixologiya və sistemlərin davamlılığı üzərində qurulur. Bu gün İran ətrafında baş verənlər də klassik hərbi qarşıdurmadan daha çox, bir dövlət modelinin sınağıdır.
Son hadisələr fonunda diqqət çəkən ilk məqam Körfəz ölkələrinin mövqeyindəki dəyişiklikdir. Əvvəl müharibəyə qarşı çıxanlar, sonra onun dayandırılmasını istəyənlər, bu gün artıq münaqişənin davam etdirilməsini zəruri hesab edirlər. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Çünki məsələ artıq sərhədlər və ya raketlər deyil, birbaşa rejimin özüdür.
Müasir müharibələrin mühüm alətlərindən biri liderlərin hədəfə alınmasıdır. Bu yanaşma sadə görünür. Lider aradan götürülərsə, sistem də dağılacaq.
Lakin tarix bu qədər sadə deyil. Saddam Hüseyn devrildi, amma İraq uzunmüddətli xaosa sürükləndi. Qəddafi aradan götürüldü, amma Liviya parçalandı.
Süleymaninin öldürülməsi isə İran sistemini sarsıtmadı. Bu nümunələr göstərir ki, lideri aradan götürmək sistemi avtomatik məhv etmir.
İranın fərqi onun ideoloji dövlət olmasıdır. Bu sistem təkcə siyasi institutlara deyil, dərin dini və ideoloji inanca söykənir. Vilayəti fəqih modeli, müqavimət ideologiyası və xüsusilə Mehdi zühuru anlayışı cəmiyyətə bu mübarizənin adi siyasi proses deyil, ilahi missiya olduğu fikrini aşılayır. Belə sistemlər məğlubiyyəti belə müqavimət və hətta qələbə kimi təqdim etməyi bacarır.
Bu baxımdan Şimali Koreya ilə paralel diqqətəlayiqdir. Orada da sistem ideologiya və qorxu üzərində qurulub. İnsanlar ağır şəraitdə yaşayır, bəzən aclıqla üzləşir, amma kütləvi üsyan baş vermir. İnformasiya tam nəzarət altındadır, cəmiyyət atomlaşdırılıb və istənilən etiraz dərhal cəzalandırılır. Bununla yanaşı, Şimali Koreya raket və nüvə arsenalı ilə özünü qoruyur və zaman-zaman ABŞ-ı hədələyir. Bu modeldə raketlər rejimin qalmasının aləti, ideologiya isə onun legitimliyidir.
İran isə eyni modelin daha mürəkkəb variantıdır. Burada ideologiya güclüdür, lakin cəmiyyət tam susdurulmayıb. Son illərdə baş verən etirazlar, minlərlə insanın öldürülməsi və on minlərlə insanın həbs olunması göstərir ki, sistem ilə xalq arasında ciddi ziddiyyət mövcuddur. İran cəmiyyəti daha açıqdır, informasiya axını mövcuddur və xüsusilə gənc nəsil ideoloji narrativi əvvəlki kimi qəbul etmir.
Bu reallıq fonunda ABŞ və İsrailin hesabı aydındır. Liderləri hədəf almaqla sistemin zəifləyəcəyini və daxildəki narazılığın partlayacağını düşünürlər. Bu, qığılcım yaratmaq strategiyasıdır. Lakin burada əsas sual yaranır. İran xalqı doğrudanmı ayağa qalxacaq.
Bu suala qəti cavab vermək çətindir. Belə vəziyyətlərdə üç mümkün ssenari ortaya çıxır. Birinci halda sistem zəifləyir və xalq kütləvi şəkildə üsyana qalxır.
İkinci halda əksinə, rejim daha sərtləşir və repressiya güclənir. Üçüncü və ən real risk isə xarici təzyiq fonunda daxili konsolidasiyanın baş verməsidir. Yəni cəmiyyətin bir hissəsi təhlükə qarşısında rejimin ətrafında birləşir.
Tarix göstərir ki, xarici təzyiq hər zaman inqilab yaratmır. Bəzən o, sistemi daha da möhkəmləndirir. Çünki insanlar xaosdan qorxur, alternativ görmür və mövcud sistemin dağılmasının daha ağır nəticələr doğura biləcəyini düşünür.
İranın hərbi sistemi ilə bağlı yayılan bəzi iddialar da bu kontekstdə müzakirə olunur. Onun guya tam avtonom hissələrə bölündüyü fikri təsdiqlənmir. Lakin reallıq ondan ibarətdir ki, İranın hərbi strukturu çoxqatlı və elastikdir. Bu isə bəzi əməliyyatların daha mərkəzsiz şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaradır.
Nəticə etibarilə, bu gün İran ətrafında baş verənlər klassik müharibədən daha çox, ideoloji dövlət modelinin davamlılıq testidir. Raketlər sistemi zəiflədə bilər. Amma onu ayaqda saxlayan ideologiyadır.
Şimali Koreya bunu sübut edən ekstremal nümunədir. İran isə həmin modelin daha açıq, daha ziddiyyətli və daha riskli versiyasıdır.
Və əsas sual hələ də açıq qalır. İran xalqı ayağa qalxacaq, yoxsa ideologiya və qorxu yenə qalib gələcək.
Elbəyi HƏSƏNLİ, SÜRİX