Azərbaycan İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmi çərçivəsində Sumqayıt şəhəri, Sülh prospektində yerləşən yaşayış kompleksində 188 yeni, tam təmirli mənzilləri vətəndaşlara təqdim etdiyini açıqlayıb. Fondun məlumatına görə, yaşayış sahəsi 1, 2 və 3 otaqlı olmaqla, aylıq ödənişləri 347 manatdan başlayır.
Yeni mənzillər seçim üçün dekabrın 15-də saat 15:00-dan etibarən açıq olacaq. Vətəndaşlar təqdim olunan yaşayış sahələrinin siyahısı ilə fondun saytından tanış ola bilərlər.
Müraciətlərin qəbulu və mənzil seçimi Elektron Hökumət İnformasiya Sisteminə (e-gov.az) inteqrasiya edilmiş Elektron İpoteka və Kredit Zəmanət sistemi üzərindən həyata keçirilir...
İKZF-nin saytında yerləşdirilən məlumata görə, mexanizmin tətbiqinə başlandıqdan bəri ötən 6 illik dövrdə cəmi 8856 mənzil kirayə yolu ilə satılıb. Yəni Azərbaycanda orta hesabla ildə təxminən 1476 mənzil kirayə verilmək yolu ilə satılırb Ölkə əhalisinin sayı, mövcud evsizlik probleminin böyüklüyünü nəzərə alsaq, kifayət qədər kiçik göstəricidir.
İKZF-dən verilən məlumatdan aydın olur ki, 2025-ci il oktyabrın 1-nə olan məlumata görə, bu mexanizm vasitəsilə 8245 vətəndaş və ya ailə mənzil alıb. Bunların 1988-i cari ilin yanvar-sentyabr aylarında bağlanmış müqavilələrin payına düşüb. Oktyabrdan bəri isə fond daha 614 mənzili kirayə yolu ilə satışa çıxarıb. Demək, bu il başa çatmadan mexanizmdən bəhrələnənlərin sayı 2602-yə çatıb. Bu isə kirayə yolu ilə 1871 mənzilin satıldığı 2024-cü illə müqayisədə cari ildə mexanizmdən istifadə edənlərin sayının çox böyük sürətlə artdığını göstərir.
Fond bildirir ki, satmaq öhdəliyi ilə kirayə yolu ilə mənzil sahibi olan vətəndaşların 58 faizindən çoxunu gənclər və gənc ailələr təşkil edir.
Qeyd edək ki, indiyədək satmaq öhdəliyi ilə kirayə mexanizmi çərçivəsində fond tərəfindən vətəndaşlara 17 ünvanda mənzillər təqdim edilib. Onlardan 8-i Bakı şəhərində, 6-sı Abşeron rayonunda, 3-ü isə Sumqayıt şəhərində yerləşir. Fondun açıqlamasına əsasən, təklif edilən mənzillər vətəndaşların istirahəti üçün geniş həyətyanı sahəyə malik, əsas infrastruktur obyektlərə (məktəb, bağça, səhiyyə ocaqları) yaxın komplekslərdə yerləşir: “Bütün mənzillər yeni və müasir tikinti materiallarından istifadə olunmaqla yüksək səviyyədə təmir edilib, isitmə sistemi (kombi cihazı daxil olmaqla), su, qaz, elektrik sayğacları ilə təchiz olunub, eyni zamanda həmin mənzillərin mülkiyyət hüquqları dövlət qeydiyyatına alınıb”.
Qeyd edək ki, İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun 2019-cu ildə başlatdığı mexanizmə maraq böyükdür: konkret rəqəmlər açıqlanmasa da, təqdim olunan mənzillərin sayından on dəfələrlə çox şəxs İKZF-nin xəttilə belə mənzilləri almaq üçün müraciət edir. Yuxarıda qeyd olunan rəqəmlər də göstərir ki, İKZF-nin kirayə yolu ilə təklif etdiyi mənzilləri almaq istəyənlər sürətlə çoxalır: Aydın məsələdir ki, tələbat olmasa, mənzil təklifini artırmağın mənası olmazdı
Bu mexanizmə marağın çox olmasının bir neçə səbəbi var: texniki baxımdan əsas səbəb mənzili əldə etmək üçün vətəndaşdan hər hansı banka getməyin tələb olunmamasıdır. Yəni vətəndaş bankdan kredit götürmədən, yalnız Fondla təmasda olmaqla məsələni həll edir. Üstəlik, ilkin ödəniş alınan mənzilin dəyərinin 1 illik həcmi, başqa sözlə desək, 12 aylıq kirayə haqqına bərabərdir. Bu o deməkdir ki, mənzili 10 illiyə alırsansa, dəyərinin cəmi 10 faizi həcmində ilkin ödəniş edirsən, 20 illiyə alırsansa, cəmi 5 faiz. Bu isə bankların 20 faizdən başlayan ilkin ödəniş tələbindən ən azı iki dəfə aşağı bir məbləğdir.
Qanunvericiliyə əsasən, kirayə yolu ilə mənzil almaq istəyən şəxsin yaşı 76-dan yuxarı, hər hansı məhkumluğu, vaxtı keçmiş öhdəlikləri, İKZF ilə 2 aktiv kirayə müqaviləsi olmamalıdır. Sonuncu məqam o deməkdir ki, İKZF-dən 2 dənədən artıq kirayə yolu ilə mənzil almağa icazə verilmir. Bundan əlavə, qaydalarda nəzərdə tutulan məbləğdə aylıq ödənişləri həyata keçirməsi üçün müraciətçinin rəsmi gəlir mənbəyi olmalıdır. Özü də rəsmi gəlirinin həcmi aylıq ödənişindən azı 2 dəfə yüksək olmalıdır.
Qeyd etməyə dəyər ki, İKZF-nin kirayə yolu ilə mənzil satışı mexanizmi sosial xarakterli layihə kimi təqdim olunur. Fondun özü də qeyd edir ki, mexanizm “şəxsi yığımları yetərli olmayan vətəndaşların mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə” tətbiq olunub. Şəxsi yığım imkanı olmayan şəxslər isə aydındır ki, gəliri xərcindən az fərqlənən - yəni aşağı gəlirli şəxslərdir. Lakin dövlətin tətbiq etdiyi bu mexanizmdən yalnız yığım imkanı olmayan vətəndaşların bəhrələnməsi üçün hər hansı əlavə filtrin tətbiq olunmaması onun tətbiqinin başlıca məqsədinə nail olunmasını ciddi sual altında qoyur. Belə filtrlərin olmadığı şəraitdə aylıq gəliri xərclərini dəfələrlə üstələyən, bir və ya bir neçə mənzili olan şəxslər də dövlətin hesabına təqdim olunan sosial xarakterli, aşağı gəlirli vətəndaşlara yönəlik proqramdan rahatlıqla əmlak sayını artırmaq üçün istifadə edirlər. Nəticədə, həqiqətən mənzilə ehtiyacı olan aşağı gəlirli yüzlərlə, belə getsə, minlərlə vətəndaş dövlətin sosial xarakterli elan etdiyi mexanizmdən kənarda qalır, qalacaq.
Belə vətəndaşların digərləri kimi, bankdan ipoteka krediti götürərək ev almaq imkanı, əlbəttə, yoxdur. Çünki mövcud ipoteka faizləri onlar üçün əlçatan deyil. İKZF-nin xətti ilə təqdim edilən ipoteka kreditləri - həm adi, həm də sosial ipotekanın əhatə dairəsi kəskin şəkildə məhduddur. Üstəlik, belə ipotekalar üçün ayrılan vəsaitlər mövcud tələbatın heç 10 faizi qədər deyil. İKZF ipotekalarına olunan müraciətlərə dair müşahidələr onların sayının və iddia olunan məbləğin təklif olunan məbləğdən qat-qat yüksək olduğunu deməyə əsas verir. Hər ilin əvvəlində adi və sosial ipoteka kreditləşməsi üçün banklara limitlər ayrılan günlərdə mətbuat və sosial şəbəkələrdə elektron müraciət sistemindən istifadə edə bilməyənlərin narazılıqları aşıb-daşır.
Özəl bankların daxili ipoteka təklifləri yüksək faizlər səbəbindən evə ehtiyacı olanların 70-80 faizi üçün əlçatmazdır. Hazırda bu faizlər minimum 12-13 faizdən başlayır. Bu cür yüksək faizlə kredit götürmək üçün rəsmi gəliri yetərli olan insanların sayı elə çox deyil. Buna baxmayaraq, Mərkəzi Bankın açıqlamasına görə, son illərdə bankların daxili ipoteka kreditlərinin ümumi ipoteka kreditlərinin tərkibindəki çəkisi sürətlə artır. Bu artım daha çox götürülən kredit məbləğinin yüksəkliyindən qaynaqlanır: mənzillər sürətlə bahalaşır, onların əldə olunması üçün tələb olunan ipoteka kreditinin məbləği də artır.
Mütəxəssislərə görə, bankların ipoteka krediti faizlərini artırmasının əsas səbəbi onların kredit verdikləri vəsaitləri daha yüksək faizlə əldə etmələridir. Belə ki, sərt monetar siyasət nəticəsində ölkə banklarında likvidlik problemi yaranıb. Onlar kredit vermək üçün lazım olan vəsaitləri əmanət formasında əhalidən cəlb edirlər. Buna görə də daha çox vəsait cəlb edə bilmək üçün manatla əmanət faizlərini qaldırmalı olurlar. Nəticədə, əvvəlkindən daha yüksək faizlə əhalidən aldıqları vəsaitlər hesabına elə əhalinin özünə bir qədər də artıq faizlə kredit verirlər.
İpoteka kreditlərini bahalaşdıran digər amil banklar üçün risklərin artmasıdır. Belə ki, son illərdə qeydə alınan yüksək inflyasiya fonunda əhalinin gəlirlərinin daha aşağı sürətlə artması kreditqaytarma imkanlarını məhdudlaşdırır. Gəlirin azalması əhalinin ödəniş qabiliyyətinin də zəifləməsi deməkdir. Bu isə götürülən kreditlərin qaytarılmaması risklərini artırır və banklar bu riskləri avtomatik olaraq faizlərin üzərinə əlavə edirlər.
Bütün bunların fonunda hökumətin əhalinin daha çox hissəsinin mənzil təminatında dövlətin dəstəyini təmin etmək üçün bir sıra addımlar atması vacibdir. İlk növbədə sosial ipotekaya ayrılan vəsaitlərin ildən-ilə azaldılması dayandırılmalı, bu məbləğ daha çox artırılmalıdır. İkinci bir məsələ sosial ipotekanı əldə edə biləcək şəxslərin əhatə dairəsi genişləndirilməli, məbləği hazırkı 100 min manatdan 150 min manata qədər qaldırılmalıdır. Mənzillərin qiymətindəki artımın nəzərə alınması vacibdir.
Daha bir məqam həm MİDA, həm də İKZF xətti ilə kirayə yolu ilə mənzil alışında aztəminatlı vətəndaşların iştirakını genişləndirmək üçün filtrlərin tətbiqidir. Bu, müstəqil ekspertlər tərəfindən qaldırılan və mühüm əhəmiyyətə malik təklifdir. Onun qəbulu və tətbiqi kirayə yolu ilə mənzil satışı mexanizminin sosial mahiyyətini, nəhayət ki, təmin etmiş olar.
Nəhayət, əhalinin mənzil təminatında sürətli dönüşə nail olmağın fundamental yolu dayanıqlı və yüksək əmək haqqı ödənilən iş yerlərinin yaradılması yolu ilə gəlirlərin sürətli artımını təmin etməkdir. Bu, baş verərsə, dövlət hesabına sosial proqramlara ehtiyac da azalar.
Dünya SAKİT,
“Yeni Müsavat”